Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

departement - (afdeling, bestuurlijke eenheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

departement zn. ‘afdeling, bestuurlijke eenheid’
Nnl. departement ‘afdeling waarin een land of streek verdeeld is’ [1712; WNT vreemde I], ‘afdeling van de rijksadministratie’ [1714; WNT]; het Departement der Natuurkunde dezer Maatschappij ‘de afdeling Natuurkunde van deze Maatschappij/Vereniging’ [1794; WNT Supp. aangeven], departement ‘ministerie’ [1818; WNT zorg I].
Ontleend aan Frans département ‘id.’ < Oudfrans departement ‘het verdelen’ [eind 14e eeuw]. Het Franse woord is met het achtervoegsel → -ment afgeleid van het werkwoord departir ‘scheiden, splitsen’ [1050; Rey] < vulgair Latijn *departire ‘delen’, gevormd uit → de- ‘weg ... van’, en vulgair Latijn *partire < Latijn partīrī ‘verdelen’, een afleiding van pars ‘deel’, zie → part.
Na de Franse Revolutie werd Nederlands departement, zoals Frans département, de benaming voor de bestuurlijke onderverdelingen van het territorium tijdens de Napoleontische annexatie. Het woord ging al in de 18e eeuw ook andere dan territoriale en bestuurlijke afdelingen aanduiden, zoals de verschillende secties van een vereniging of organisatie.

EWN: departement zn. 'afdeling, bestuurlijke eenheid' (1712)
ANTEDATERING: vnnl. de directie hebben van een departement ('afdeling') [1691; Tractaet, 8]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

departement [afdeling] {1712} < frans département, van départir [oorspr. verdelen, verspreiden], van dé- [weg] + partir [oorspr. verdelen] < latijn partiri [idem] (vgl. departitie).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

departement s.nw.
Afdeling van bv. die staatsdiens of ander instansie.
Uit Ndl. departement (1712).
Ndl. departement uit Fr. département, met lg. van départir, oorspr. 'verdeel, versprei', 'n afleiding met dé- 'weg, van' van partir 'skei, verdeel', met lg. uit Latyn partiri van pars, partis 'deel'. Departement beteken dus lett. 'iets wat verdeel is'.
Eng. department (ongeveer 1225), It. dipartimento, Port. departamento, Sp. departamento.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

departement ‘bestuurlijke afdeling’ -> Fries departemint ‘bestuurlijke afdeling’; Indonesisch départemén ‘bestuurlijke afdeling, ministerie’; Singalees departamentu ‘bestuurlijke afdeling’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

departement bestuurlijke afdeling 1712 [WNT vreemde I] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal