Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

degen - (dapper krijgsman)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

degen 2 zn. ‘krijgsman’
Onl. in het bijwoord thegenlicho ‘dapper (zoals een degen)’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. in die coene degen ‘de dappere held/ridder’ [1260-80; CG II, Nibel.]; vnnl. deghen, deghen-man ‘id.’ [1599; Kil.].
Os. thegan ‘man. knaap’; ohd. degan ‘soldaat, gevolgsman, held’; oe. þegn ‘dienaar, gevolgsman’; on. þegn ‘krijger, gevolgsman’; < pgm. þegnan- ‘jonge man, krijger’.
Verwant met Grieks téknon ‘kind’; Sanskrit tákman ‘kind’; bij de wortel *tek- ‘verwekken, baren’ (IEW 1057).
Het woord verdwijnt aan het eind van de Middeleeuwen (Meijer plaatst degen in 1805 onder de verouderde en ongewone woorden) en herleeft in plechtige taal in de 19e eeuw onder Duitse invloed: dappere degens [1834-56; WNT]. Het behoort in het Duits tot de woorden die in de 18e eeuw en in het tijdperk van de Romantiek rond 1800 uit de middeleeuwse poëzie opnieuw werden ingevoerd. Inmiddels is het woord uitsluitend nog in historische context bekend.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

degen1* [dapper krijgsman] {deg(h)en [knaap, koningszoon, ridder, held] 1265-1270} oudsaksisch thegan [man, knaap], oudhoogduits degan, oudengels ðegn, engels thane [dienaar van de koning], oudnoors þegn [vrije man]; buiten het germ. grieks teknon [kind].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

degen 2 znw. m. ‘knaap, krijgsman, held’, nu uitgestorven, maar nog mnl. dēgen is os. thegan, ‘man, knaap’, ohd. degan ‘dienaar, man van het gevolg’, oe. ðegn ‘dienaar, man van het gevolg’ (ne. thane ‘baron’), on þegn ‘vrije man’ < germ. *þegna < idg. *teknǒ, vgl. gr. téknon ‘kind’, oi. takman ‘kind’, bij de wt. *tek ‘verwekken, baren’ (IEW 1057).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

degen znw., mnl. deghen “jonkman, krijgsman, held” = ohd. dëgan m. “dienaar, persoon uit het gevolg” (mhd. dëgen krijgt de bet. “held”), os. thëgan m. “man, knaap”, ags. ðëgn m. “dienaar, man uit het gevolg” (eng. thane “baron”), on. þëgn m. “vrije man”, germ. *þeӡna-, ospr. “jongen, kind”, een deelwoordformatie van idg. teq- “voortbrengen”, waarvan gr. tíktō (aor. étekon): vgl. vooral gr. téknon “kind”, oi. tákmán- o. “afstammeling, kind”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

degen m., gelijk Hgd. id., een afleid. van dag 3. Een ander w. is Mnl. degen = man, held, nl. Os. thegan, Ohd. degan, Ags. đegn (Eng. thane) + Skr. takma, Gr. téknon = kind: Idg. wrt. tek = voeden (z. díenen).

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

tek-1 ‘zeugen, gebären’, tek-no- ‘Geborenes’

Ai. tákman- n. (Gramm.) ‘Abkömmling, Kind’; takarī́ f. ‘ein Teil der weibl. Genitalien’;
gr. τίκτω (*τι-τκ-ω), ἔτεκον, τέξω, -ομαι, τέτοκα ‘gebären, zeugen’, τέκος n. ‘Kind; Tierjunges; Erzeugnis, Sproß’, τέκνον n. ‘Kind’ (: germ. *þegnáz), τόκος ‘das Gebären, Nachkommenschaft, Zins’, τοκίζω ‘leihe auf Zinsen’, τοκεύς ‘Vater, Mutter, Pl. Eltern’, ion. ἐπί-τοξ, ἐπί-τεξ ‘der Niederkunft nahe’;
aisl. þegn ‘freier Untertan, freier Mann’, ags. ðegn ‘Edelmann, Krieger, Held, Diener’, as. ahd. thegan ds., nhd. Degen.

WP. I 715, Mayrhofer 1, 466.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal