Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dam - (gepromoveerde damschijf)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

dam 2 zn. ‘gepromoveerde damschijf’
Vnnl. dam ‘stuk of schijf die het tweevoudige waard is in het spel’ [1599; Kil.]; nnl. ‘gepromoveerde schijf’ [1701; Stoep, 56].
Al dan niet via Frans dame ‘id.’ [1630; Stoep, 86] ontleend aan Spaans dama ‘id.’ in haziendo el peon dama ‘wordt de schijf een dam’ [1591; Stoep, 89] en ‘plaats op het dambord waar een schijf promoveert’ in el blanco entra a dama ‘de witte bereikt de damrij’ [1591; Stoep, 91]. Deze Spaanse betekenis is een uitbreiding van de oudere betekenis dama ‘damschijf’ (in dama tocada, dama jugada ‘aanraken is zetten’ [1560, Stoep, 90]), dat ontleend werd aan Frans dame ‘damschijf’ [1562, Stoep, 76] (in het Naembouck van Lambrechts), afleiding door herinterpretatie van de spelnaam jeu des dames, die toen al niet meer als ‘spel van dammen (dijken)’ werd geïnterpreteerd). De oudste damliteratuur komt uit Spanje, het damspel zal daar dan ook meer status hebben gehad, wat de betekenisovername door het Frans verklaart. De gangbare etymologie dat Frans dame ‘gepromoveerde damschijf’ een betekenisuitbreiding van dame ‘schaakkoningin’ (zie → dame) zou zijn vanwege de gelijkenis in toegestane zetten, is volgens Stoep, 183, onhoudbaar. De speelterm dame betekende namelijk nog tot in de 18e eeuw vooral ‘damschijf’ en zelfs nog algemener ‘speelbordschijf’, naast dame damée voor ‘gepromoveerde damschijf’. Ook in het Nederlands spreekt men tot en met de 17e eeuw liever van een dubbele dam. Een (Franse) volksetymologische associatie met dame ‘schaakkoningin’ is echter niet uitgesloten, want in diezelfde tijd (18e eeuw) wint de spelregel terrein, dat een dam over een willekeurig aantal velden mag bewegen (lange dam). Zie ook → dammen.
Lit.: A. v.d. Stoep (1997) Over de herkomst van het woord damspel. Een probleem uit de geschiedenis van bordspel en bordspelterminologie, Leiden

EWN: dam 2 zn. 'gepromoveerde damschijf' (1599)
ANTEDATERING: dam 'steen, schijf of stuk met dubbele waarde in het spel' [1588; Kil.]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

dam 2 znw. v. en dammen ‘naam van spel’ < fra. dame < lat. domina. Het woord duidt de dubbele damsteen in het spel aan en is overgenomen uit het schaakspel, waar de koningin een dergelijke rol in het spel speelt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

dam II znw., dammen ww., Kil. dame, dam; damen, dammen. Van fr. dame “dam”, damer “een dam leggen”; de bet. “damspelen” is in ’t Ndl. ontstaan. Fr. dame (vgl. dame) uit lat. domina, eerst “koningin in het schaakspel”, dan “dam in het damspel”. Uit het Fr. ook hd. dame v., en uit het Du. weer de. zw. dam.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

dam 2 v. (schijf in ’t damspel), uit Fr. dame = edele vrouw, koningin in het spel, van Lat. dominam (-a), vr. van dominus = heer, een afleid. van domare (z. tam).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

II. dam, damspel, dammen. Mijn moeder vond hem aardig en hij speelde zo nu en dan een potje dam met mijn vader (Dobru 1968c: 16). - Etym.: In AN wel voorkomend, maar niet gebr.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dam ‘dubbele schijf in het damspel’ -> Boeginees dang ‘dubbele schijf in het damspel’; Makassaars dang ‘dubbele schijf in het damspel’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal