Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

curieus - (merkwaardig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

curieus bn. ‘merkwaardig’
Mnl. curioos ‘kieskeurig’ [ca. 1461; MNW]; vnnl. curieus ‘zorgvuldig’ [1553; Werve], Curieux, curieus, ‘zorgvuldig’ [1555; Luython], curieus ‘merkwaardig’ [1555; WNT], curieus ‘zorgvuldig, ambitieus’ [1574; WNT].
Ontleend aan Frans curieux ‘ijverig, bezorgd’ [ca. 1125] < Latijn cūriōsus ‘vol zorg, zorgvuldig; weetgierig’ bij het zn. cūra ‘zorg’, zie → kuur. De Middelnederlandse vindplaats gaat wrsch. direct terug op de Latijnse vorm, evenals vnnl. curyoosen ‘zonderling, vreemd’ [ca. 1534] en andere vormen met o, ook bijv. Duits kurios. Aanvankelijk betekende het woord ook ‘wetenswaardig’ (misschien mede onder invloed van Italiaans curioso). In die betekenis komt het in de 17e eeuw voor, bijv. in titels als curieuze berichten. Wrsch. sleet de betekenis af en kreeg het woord de betekenis ‘vreemd, raar’ [1843; Weiland]. Dezelfde betekenisontwikkeling vindt men overigens ook bij Frans curieux en curiosité, zodat hernieuwde ontlening of invloed van die woorden heel goed denkbaar is.
curiositeit zn. ‘zeldzaamheid, merkwaardigheid’. Vnnl. curiositeyt ‘nieuwsgierigheid’ [1568; WNT]; nnl. ‘merkwaardigheid, zeldzaamheid’ [1788; WNT]; eerder al mnl. curiosicheden ‘wereldse bekommernissen’ [ca. 1450; MNW] en vnnl. curioosheit ‘veeleisendheid’ [1500-50; MNW]. Ontleend aan Frans curiosité ‘nieuwsgierigheid, rariteit’ of direct uit middeleeuws Latijn curiositas ‘nieuwsgierigheid, rariteit’ < klassiek Latijn cūriōsitās ‘nieuwsgierigheid, wat de nieuwsgierigheid opwekt’. De oudere vormen zijn inheemse afleidingen van het bn. mnl. curioos.
Lit.: C.B. van Haeringen (1927) ‘Relict of ontlening?’, in: Ntg 21, 131-141, ook in Haeringen 1949

EWN: curieus bn. 'merkwaardig' (ca. 1461)
ANTEDATERING: curioes 'kieskeurig, veeleisend' [1380-1400; MNW-P, Gheesteliken tabernakel]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

curieus [merkwaardig] {curioos [nieuwsgierig, opzichtig] ca. 1475, curieus 1555} < frans curieux < latijn curiosus [zorgvuldig, ijverig; weetgierig, oplettend, belangstellend, nieuwsgierig], van cura [zorg, aandacht] + -osus [vol van].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

curieus bnw., sedert Kiliaen < fra. curieux ‘nieuwsgierig’ < lat. curiosus. Mnl. curioos ‘zorgvuldig, angstvallig, kieskeurig, veeleisend; zonderling’ zal wel rechtstreeks uit het lat. komen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† curieus bnw. Sedert Kil.: ‘curiosus; percuriosus, affectator’. Uit fr. curieux < lat. curiôsus. Mnl. curioos ‘zorgvuldig, kieskeurig; zonderling; uitgezocht’ of uit een noordfr. vorm of, gelijk hd. kurios, rechtstreeks naar lat. curiôsus. Uit het Fr. ook eng. curious.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

curieus (bn.) merkwaardig; Nuinederlands curieus <1555> < Frans curieux.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

crieus, bn.: nieuwsgierig. Samengetrokken uit curieus < Fr. curieux.

krieus, bn.: nieuwsgierig. Uit kurieus, Fr. curieux < Lat. curieux.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

kreus 2 (L), bn.: nieuwsgierig, vreemd. Samengetrokken uit Fr. curieux. Zie ook kriejeus.

kriejeus (G), bn.: nieuwsgierig, vreemd, raar. Metathesis van kurieus < Fr. curieux < Lat. curiosus.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

curieus (Frans curieux)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

curieus merkwaardig 1682 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal