Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

crimineel - bn., (misdadig, betreffende de misdaad; misdadiger)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

crimineel bn., zn. ‘misdadig, betreffende de misdaad; misdadiger’
Mnl. crimineelen (bn. mv.) ‘misdadige’ [1460-80; MNW-R], allen saken crimineel ende civil ‘alle strafrechtelijke en civiele zaken’ [1470; MNW aennopende]; vnnl. crimineel ‘strafrechtelijk, de misdaad betreffende’ [1521; WNT Supp. amende]; nnl. den Crimineelen (zn.) [1740; WNT pijnbank I]. Eerder al als crimineellijc ‘lijfstraffelijk’ [1452; MNW]. Bijwoordelijk in zeer overdrachtelijke zin ook ‘zeer’: hij is crimineel dronken [1872; Dale].
Ontleend aan Frans criminel < Latijn crīminālis ‘met een misdaad in verband staand’, een afleiding bij het zn. crīmen (genitief crīminis) ‘misdaad’.
criminaliteit zn. ‘misdadigheid’. Nnl. criminaliteit “strafwaardigheid, misdadigheid” [1865; Kramers]. Ontleend aan Frans criminalité, dat teruggaat op middeleeuws Latijn criminalitatem (accusatief van criminalitas) ‘misdadigheid’ of direct uit het middeleeuws Latijn overgenomen.. ♦ crime zn. ‘schande’. Mnl. crime ‘misdaad’ [1483; MNW wechlopen]; vnnl. crime ‘misdaad’ [1570; WNT kerkrooverij], crime ‘iets schandelijks of onaangenaams’ [1620; WNT rekenen I]. Ontleend aan Frans crime ‘misdaad’ [1160] < Latijn crīmen ‘id.’. Nu komt alleen nog de overdrachtelijke betekenis voor. Ze bestaat ook in het Frans (c'est un crime) en is daar mogelijk door beïnvloed.

EWN: crimineel bn., zn. 'misdadig, betreffende de misdaad; misdadiger' (1460-80)
ANTEDATERING: criminele punytie 'lijfstraf' [1452; iMNW uteseggen]
EWN: ♦ criminaliteit zn. 'misdadigheid' (1865)
ANTEDATERING: onder voorwendzel van criminaliteit [1707; E.Mercurius 1, 147]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

crimineel [misdadig] {1467-1490} < frans criminel < latijn criminalis [met een misdaad in verband staand], van crimen [misdaad] (vgl. crime).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

kermeneel, bw. van graad: heel, erg, verschrikkelijk. Door metathesis uit crimineel ‘misdadig’ > ‘op ergerlijke wijze’.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

krimeneel, bn.: verbazingwekkend. Fr. criminel ‘misdadig, geweldig’.

krommeneel, bw.: verschrikkelijk, erg. Door volksetymologische associatie met krom en door klinkerronding voor m uit krimineel < Fr. criminel.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

crimineel (Frans criminel)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

criminele. Doet dienst als verwensing en substitutievloek. Wat dat laatste betreft, heeft het dezelfde inhoud als Jezus en jeetje. Het is dus een uitroep van verbazing, verwondering, verrassing, herkenning, e.d.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

crimineel ‘misdadig’ -> Indonesisch kriminil ‘misdadig’; Javaans kriminil, perminil ‘misdadig; gewichtig’; Singalees kiriminal, kriminal ‘misdadig’ (uit Nederlands of Portugees).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

crimineel misdadig 1467-1490 [HWS] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal