Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

cranberry - (duinbes of grote veenbes (Oxycoccus macrocarpos))

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

cranberry zn. ‘duinbes of grote veenbes (Oxycoccus macrocarpos)’
Nnl. Cranberry ‘id.’ [1880; WNT zonnewarmte].
Ontleend aan Amerikaans-Engels cranberry ‘id.’ [1672; OED], een woord dat door Duitse immigranten meegenomen uit mhd. kranebeere [14e eeuw] of mnd. krānbeere. Het eerste lid is een oude vorm van het hedendaagse Duitse woord Kranich ‘kraanvogel’ (zie → kraanvogel, en waarnaast nog steeds Duits Kran ‘hijskraan’ bestaat, waaruit dan weer → kraan ‘hijstoestel’). Het tweede lid is Engels berry ‘bes’, zie → bes. Het motief om de bes destijds naar deze vogel te vernoemen is onduidelijk. Wellicht aten zij graag kranebeere.
De bes die nu cranberry wordt genoemd is echter niet dezelfde bes als de mhd. kranebeere, maar een Amerikaanse inheemse soort. In Europa werd de bessenstruik midden 19e eeuw voor het eerst gevonden op Terschelling, volgens de overlevering door ontkieming van bessen uit een aangespoeld vat (de bessen zijn rijk aan vitamine C en werden daarom vaak op lange reizen meegenomen). Het is echter niet uitgesloten dat Terschellinger zeevaarders de bes bewust hebben geïntroduceerd. Inmiddels is de bes ook op enkele andere plaatsen in Noordwest-Europa verwilderd of gecultiveerd. De officiële Nederlandse benaming is grote veenbes, maar vanwege de algemeenheid van de bessenstruik op de Waddeneilanden wordt ook wel de naam duinbes gebruikt. Dezelfde plant wordt volgens sommigen tot het geslacht van de bosbessen gerekend en krijgt dan de wetenschappelijke benaming Vaccinium oxycoccus.
Lit.: M. Philippa (1990) ‘Kranebessen’, in: OT 59, 65; V. Westhoff (1990) ‘Van cranberries naar duinbessen’, in: OT 59, 101

EWN: cranberry zn. 'duinbes of grote veenbes (Oxycoccus macrocarpos)' (1880)
ANTEDATERING: De "vaccinium hispidulum" ("cranberry") is van de lage … soort [1818; Lewis en Clarke 3, 6]
Later: bezig … met cranberries te plukken [1849; De Sheboygan nieuwsbode 11/12] (EWN: 1880); de cranberries … en kastanjes van Noord-Amerika [1851; AHB 13/10]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

cranberry [veenbes] {na 1950} < engels cranberry < nederduits kranbere, vgl. hoogduits Kranichbeere, voor het eerste lid vgl. kraan1, voor het tweede bes1krambamboeli, kramsvogel. De meeldraden hebben iets weg van de bekken van kraanvogels.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

cranberry (Engels cranberry)

L. Koenen, R. Smits (1992), Peptalk, De Engelse woordenschat van het Nederlands

cranberry [krenburie] veenbes, licht melig, zurig, rood vruchtje, meestal in compôtevorm (cranberrysaus) geserveerd bij wild of pâté.

Dateringen of neologismen

F. Bakker, E. van Ruijsendaal, P. Uljé, D. van Zijderveld, Vindpunt.nl – elektronisch doorzoekbare Woordenlijst Overbodig Engels met Nederlandse tegenhangers, uitgebreide en verbeterde voortzetting van de boekuitgaven Funshoppen in het Nederlands (2009) en Op-en-Top Nederlands (2015)

cranberry zn. Ontleend aan het Engels.
[alg.] = Amerikaanse veenbes, moerasbes, kraanbes. Op de Waddeneilanden groeien Amerikaanse veenbessen. Daarvan maken ze confiture.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

cranberry veenbes 1942 [Heinsius, Geïllustreerde flora 77] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal