Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

cijferen - (rekenen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

cijfer zn. ‘getalteken’
Mnl. cifer, cipher ‘cijfer’ [MNHW], volgens FvW: “laat en zelden”; vnnl. cijfer ‘geschreven teken’ [1510; Claes 1994b], cyfer ‘getal’ [1567; WNT versaal], cyfer ‘cijferteken’ [1567; WNT vier I].
Ontleend aan middeleeuws Latijn cifra < Arabisch ṣifr ‘nul, ongeldig, leeg’, zelf weer een leenvertaling van Sanskrit śūnyá- ‘leeg, onbetekenend’ en ‘niets, nul’. Uit een tweede middeleeuws-Latijnse vorm zephirum, eveneens < Arabisch ṣifr, is door samentrekking Italiaans zero ‘nul’ ontstaan, zie → zero.
Het woord werd in de Europese talen ontleend in de betekenis ‘nul’, een daar nog niet bestaand rekenkundig begrip, dat van de Arabieren werd overgenomen. Na ca. 1500 werden voor dat begrip de woorden → nul en → zero ontleend, waardoor cijfer de meer algemene betekenis van ‘getalteken’ en ‘getal’ kon aannemen. In het Engels is een van de betekenissen van cipher nog ‘onbetekenend persoon’, dus een figuurlijke ‘nul’.
In de Germaanse dialecten noemde men getaltekens oorspr. alleen ‘figuren’, wat nog bewaard is in Engels figure ‘getal, aantal’.
cijferen ww. ‘rekenen’. Vnnl. ciferen ‘rekenen’ [1555; Luython]. Afleiding van cijfer, eventueel als vertaling van Frans chiffrer [1505; Rey].
Lit.: Philippa 1991

EWN: ♦ cijferen ww. 'rekenen' (1555)
ANTEDATERING: Aritmetica, ofte ciferen 'aritmetica of rekenen' [1553; Serlio, 5v]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

cijferen ‘rekenen’ -> Papiaments † cijfer, cyfer ‘rekenen’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal