Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

chaperonneren - (een (jonge) vrouw begeleiden en beschermen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

chaperonneren ww. ‘een (jonge) vrouw begeleiden en beschermen’
Nnl. chaperonneeren ‘(van een heer:) een dame begeleiden en beschermen’ [1847; WNT Aanv.], ‘(van een oudere vrouw:) een ongehuwd meisje begeleiden en beschermen’ [1851; WNT Aanv.].
Ontleend aan Frans chaperonner ‘een jonge vrouw begeleiden’ [1835; Rey], eerder al ‘(een valk) een kapje opzetten’ [1614; Rey], en ‘voorzien van een kap, een dak’ [1174-76; Rey], een afleiding van het zn. chaperon ‘muts, kap’ [ca. 1131; Rey], zie → kaproen, dat een afleiding is van Frans chape ‘mantel’, zie → kap 1; zie ook → cape.
De chaperon, een muts of kap met afhangende slip(pen), werd gedragen door edelen en burgers, in de 15e-16e eeuw ook door dames, nog later vooral door weduwen. Tot in de 19e eeuw was deze kap een vast onderdeel van rouwkleding; in regionale en religieuze drachten bleef zij gedragen worden. Frans chaperon krijgt in 1690 de betekenis ‘begeleid(st)er van een jonge vrouw’; het is goed mogelijk dat de benaming voor de respectabele vrouw die deze rol vervult, aan haar hoofdbedekking is ontleend, vooral omdat het werkwoord chaperonner zich pas in de 19e eeuw bij deze betekenis aansluit. Wel bestaat in het Nederlands een vergelijkbaar werkwoord (be)hoeden ‘beschermen, bewaken’, dat hoort bij de woordgroep van → hoed. Voor Frans chaperonner kan de betekenis ‘begeleiden van een jong meisje’ zich ook of mede ontwikkeld hebben uit een algemenere betekenis ‘beschermen’.
chaperonne zn. ‘begeleidster van een jong meisje’. Nnl. chaperon ‘persoon, i.h.b. oudere vrouw die jong meisje begeleidt’ [1847; Kramers], chaperonne ‘vrouw die een jong meisje begeleidt op feesten etc.’ [1950; Dale]. Ontleend aan Frans chaperon ‘id.’ [1690; Rey]; de vorm chaperonne is pseudo-Frans.

EWN: chaperonneren ww. 'een (jonge) vrouw begeleiden en beschermen' (1847)
ANTEDATERING: om de dames te "chaperonneren" [1841; Klikspaan, 256]
EWN: ♦ chaperonne zn. 'begeleidster van een jong meisje' (1847)
ANTEDATERING: hare "chaperon" (de bejaarde dame, met wie zij op het bal verschenen was) [1836; Leeskabinet 2, 224]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

chaperonneren [een dame begeleiden] {1847} < frans chaperonner [een kap opzetten, bv. een valk, maar ook een muur van een regenkap voorzien, in figuurlijke zin beschermen], van chaperon [kapje], van chape [koormantel, kap, capuchon] (vgl. kap) → kaproen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

chaperonneren een dame begeleiden 1847 [KKU] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal