Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

cervelaatworst - (gekruide worst)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

cervelaatworst zn. ‘gekruide worst’
Nnl. cervelade worst [1824; Weiland], cervelaatworst [1846; WNT vleesch], later ook verkort tot cervelaat ‘cervelaatworst’ [1904; WNT Aanv.].
Samenstelling van cervelaat en → worst. Cervelaat is ontleend aan Middelfrans cervelat ‘worst’ [1552; Rey] (Nieuwfrans cervelas) < Italiaans (salsiccia) cervellata, dial. (Milanees) cervela, zervela ‘Milanese worst van varkensvlees en -hersens’ [16e eeuw]. Als het woord oorspr. inderdaad de betekenis ‘vleeswaar bereid van cervello (= hersenen)’ had, is het afkomstig van middeleeuws Latijn cerebellum ‘kleine hersenen; hersentjes’, verkleinwoord van Latijn cerebrum ‘hersenen’, zie → cerebraal. Deze worst wordt (nu) zeker niet (meer) van hersenen bereid; Kluge21 oppert daarom dat de worst oorspr. werd gemaakt van hertenvlees; in dat geval zou de naam afgeleid kunnen zijn van Latijn cervus ‘hert’ (verwant met → hert). In het Noordoost-Nederlands en Nederduits komt echter de benaming bregenwurst (met bregen ‘brein’) “hersenworst, hetzelfde als cervelaatworst” (WNT bragen) voor.
Interessant zijn verder sommige benamingen voor een blaasinstrument in de 17e/18e eeuw: Frans cervelat, cervelas [1635-36; Grove], Duits Wurstfagott, Rackett enz., Nederlands kortholt, racket enz. Het instrument bestond uit een koker van hout of ivoor, waarin de eigenlijke fagotpijp in vijf tot negen kronkels opgevouwen zat. Wellicht betreft het verband met ‘hersenen’ dus niet zozeer de ingrediënten van de worst, als wel een oorspr. kronkelige worstvorm of de wijze waarop de worst gestopt werd.

EWN: cervelaatworst zn. 'gekruide worst' (1824)
ANTEDATERING: Brood, "Cervelat" en andere Worsten [1751; Opregte Groninger courant (KB) 15/10]
Later: kleine Rozynen gevulde "Cervelat"-worsten [1753; Keyszler 1, 372] (EWN: 1846)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

cervelaatworst [gekruide vleesworst] {cervelade worst 1824} van frans cervelat < italiaans cervellata, van cervello [hersens], van latijn cerebellum [idem] (vgl. cerebraal) + worst; oorspronkelijk werd deze worst van hersens gemaakt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

cervelaatworst znw. v. ‘sterk gekruide vleesworst’ < ofra. cervelat < ital. cervellato, dat afgeleid is van cervello ‘hersenen’. Oorspronkelijk werd de worst echter uit hertevlees gemaakt en werd dus genoemd naar lat. cervus ‘hert’; later ontstond de verbinding met mlat. cerebellum ‘hersenen’ (Kluge-Mitzka 883).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

cervellaat(worst) znww. Nnl. òf direct òf via ofr. cervelat (fr. cervelas) uit it. cervellato.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

cervelaatworst v., uit It. cervelata = worst met hersenen, vleesch en specerijen, van cervello, Lat. cerebellum, dimin. van cerebrum = hersenen (z.d.w.).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

cervelaat(worst) (van Oudfrans cervelat)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

cervelaatworst gekruide vleesworst 1824 [WEI]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal