Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

catechismus - (leer van godsdienst in de vorm van vraag en antwoord)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

catechese zn. ‘godsdienstonderwijs’
Vnnl. catechesis ‘geloofsondervraging’ [1663; Meijer]; nnl. katechesis, katechese ‘geloofsonderricht’ [1886; Kramers].
In eerste instantie ontleend aan christelijk Latijn catēchēsis ‘onderricht’ < Grieks katḗkhēsis ‘mondeling onderricht’, gevormd uit het voorvoegsel kata- ‘omlaag, tegen; grondig, geheel’ en het werkwoord ēkheĩn ‘klinken’, zie → echo. De vorm catechese is wrsch. beïnvloed door Frans catéchèse ‘id.’ [1574].
catechisatie zn. ‘godsdienstonderwijs’. Vnnl. cathechisatie ‘id.’ [1624; Toll.]. Ondanks de veel eerdere Nederlandse attestatie wrsch. ontleend via Frans catéchisation ‘onderwijs in het christendom’ [1787; Rey], aan een afleiding van christelijk Latijn catēchizāre ‘godsdienst onderrichten’. ♦ catechiseren ww. ‘godsdienst onderrichten’ [1663; Claes 1994a]. Via Frans catéchiser ‘godsdienstonderwijs geven’ [1583; Rey], ouder cathezizier ‘id.’ [1374; Rey] ontleend aan christelijk Latijn catechizare ‘godsdienst onderrichten’. ♦ catechismus zn. ‘vragenboekje over godsdienstige beginselen’. Vnnl. catechismus [1557; WNT]. Ontleend aan Latijn catēchismus < Grieks katēkhismós ‘het hardop onderrichten’. In feite is een catechismus een samenvatting van de leer van een kerkgenootschap. Deze manifesteerde zich als een vorm van onderricht die in de 16e eeuw opkwam, vroeger vaak via een systeem van vraag en antwoord. Luthers catechismus stamt uit 1529 en de Heidelbergse catechismus, opgesteld door Ursinus en Olivianus, uit 1563. In 1545 schreef Calvijn de Catechismus van Genève. Voor de katholieke kerk was er de catechismus van Petrus Canisius uit de jaren 1550, maar gold de Romeinse Catechismus als de belangrijkste. Deze werd in 1566 uitgegeven in opdracht van het concilie van Trente.

EWN: catechese zn. 'godsdienstonderwijs' (1663)
ANTEDATERING: Catechesis [ca. 1585; Joris, titel]
EWN: ♦ catechisatie zn. 'godsdienstonderwijs' (1624)
ANTEDATERING: catechisatie in het bisdom van Antwerpen [1616; Instructie, titel]
EWN: ♦ catechiseren ww. 'godsdienst onderrichten' (1663)
ANTEDATERING: mnl. cathechiseren [1480; MNW-P, Tafel van den kersten ghelove]
EWN: ♦ catechismus zn. 'vragenboekje over godsdienstige beginselen' (1557)
ANTEDATERING: Catechismus [1538; Catechismus, titel]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

catechismus [leer van godsdienst in de vorm van vraag en antwoord] {1557} < chr. latijn catechismus < grieks katèchismos, van katèchizein, van katècheō [ik doe klinken, ik lees mondeling], katèchèsis [mondeling onderricht], van kata [van boven naar beneden] + ècheō [ik weerklink], van èchè [klank], èchō [het weergalmen] (vgl. echo).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

catechismus m., uit Gr.-Lat. katêchismus, afleid. van katēkhizein = onderrichten, hetwelk van katēkhéein = onderrichten, eigenlijk een geluid ergens heen richten (katá = naar beneden, — ēkhos = geluid: z. echo). Van het lijdend teg.deelw. van katēkhéein komt catechumeen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

kakissemus, kasissemus, katekeut, katelissemus, zn.: catechismus. Vervormingen van catechismus

kasussemus, zn.: catechismus(les). Verhaspeling.

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

kattebak zn. m.: catechismus. Speelse verhaspeling.

kattekissemisse, kattekismis zn. m.: catechismus. Volksetymologische vervorming.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

catechismus ‘leer van godsdienst in de vorm van vraag en antwoord’ -> Indonesisch katékismus ‘leer van godsdienst in de vorm van vraag en antwoord’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

catechismus leer van godsdienst in de vorm van vraag en antwoord 1538 [Bibliotheca 1954, nr. 1571] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal