Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

catechiseren - (godsdienstonderwijs geven)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

catechese zn. ‘godsdienstonderwijs’
Vnnl. catechesis ‘geloofsondervraging’ [1663; Meijer]; nnl. katechesis, katechese ‘geloofsonderricht’ [1886; Kramers].
In eerste instantie ontleend aan christelijk Latijn catēchēsis ‘onderricht’ < Grieks katḗkhēsis ‘mondeling onderricht’, gevormd uit het voorvoegsel kata- ‘omlaag, tegen; grondig, geheel’ en het werkwoord ēkheĩn ‘klinken’, zie → echo. De vorm catechese is wrsch. beïnvloed door Frans catéchèse ‘id.’ [1574].
catechisatie zn. ‘godsdienstonderwijs’. Vnnl. cathechisatie ‘id.’ [1624; Toll.]. Ondanks de veel eerdere Nederlandse attestatie wrsch. ontleend via Frans catéchisation ‘onderwijs in het christendom’ [1787; Rey], aan een afleiding van christelijk Latijn catēchizāre ‘godsdienst onderrichten’. ♦ catechiseren ww. ‘godsdienst onderrichten’ [1663; Claes 1994a]. Via Frans catéchiser ‘godsdienstonderwijs geven’ [1583; Rey], ouder cathezizier ‘id.’ [1374; Rey] ontleend aan christelijk Latijn catechizare ‘godsdienst onderrichten’. ♦ catechismus zn. ‘vragenboekje over godsdienstige beginselen’. Vnnl. catechismus [1557; WNT]. Ontleend aan Latijn catēchismus < Grieks katēkhismós ‘het hardop onderrichten’. In feite is een catechismus een samenvatting van de leer van een kerkgenootschap. Deze manifesteerde zich als een vorm van onderricht die in de 16e eeuw opkwam, vroeger vaak via een systeem van vraag en antwoord. Luthers catechismus stamt uit 1529 en de Heidelbergse catechismus, opgesteld door Ursinus en Olivianus, uit 1563. In 1545 schreef Calvijn de Catechismus van Genève. Voor de katholieke kerk was er de catechismus van Petrus Canisius uit de jaren 1550, maar gold de Romeinse Catechismus als de belangrijkste. Deze werd in 1566 uitgegeven in opdracht van het concilie van Trente.

EWN: catechese zn. 'godsdienstonderwijs' (1663)
ANTEDATERING: Catechesis [ca. 1585; Joris, titel]
EWN: ♦ catechisatie zn. 'godsdienstonderwijs' (1624)
ANTEDATERING: catechisatie in het bisdom van Antwerpen [1616; Instructie, titel]
EWN: ♦ catechiseren ww. 'godsdienst onderrichten' (1663)
ANTEDATERING: mnl. cathechiseren [1480; MNW-P, Tafel van den kersten ghelove]
EWN: ♦ catechismus zn. 'vragenboekje over godsdienstige beginselen' (1557)
ANTEDATERING: Catechismus [1538; Catechismus, titel]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

catechisatie znw., sedert de 17. eeuw. Uit mlat. catechizâtio, gevormd bij lat. catêchizâre (gr. katēkhízein), dat sedert de 18. eeuw als ndl. catechiseeren voorkomt.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

katkiseer ww.
1. Godsdiensonderrig vir aanneming gee of ontvang. 2. Uitvra of berispe.
Uit Ndl. catechiseren (1663 in bet. 1, 1781 in bet. 2). Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902) in die vorm katkeseer.
Ndl. catechiseren uit Latyn catêchizâre uit Grieks katêkhizein.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal