Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

brigadier - (rang bij de gemeentepolitie)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

brigade zn. ‘afdeling in het leger of bij de politie’
Vnnl. brigade ‘bende’ [1650; Claes 1994a], ‘zekere legerafdeling’ [1669-72; WNT].
Ontleend aan Frans brigade ‘troep’ [1650] < Italiaans brigata ‘strijdgroep’, een afleiding van het werkwoord brigare ‘in afdelingen strijden’ bij het zn. briga ‘twist, strijd’. De verdere herkomst van deze vorm is onzeker.
Mogelijk stamt Italiaans briga af van Gallisch *briga (waarnaast Welsh bri ‘kracht’; Gaelisch brigh ‘kracht’) < Proto-Keltisch *brīg- ‘kracht’ < pie. *gwrih2-g-o- bij de wortel pie. *gwerh2- of *gwreh2- ‘zwaar’, misschien met *gwrh2-i- > *gwrih2- als uitbreiding.
Door de oorlogen van de 17e eeuw is het woord als militaire term wijdverbreid geraakt in Europa: Fries brigade, Duits brigade, Engels brigade, Deens brigade; Zweeds brigad; Spaans brigada, Russisch brigada.
brigadier zn. ‘legerrang, politierang’. Vnnl. brigadier ‘rang in het leger’ [1686; WNT voortrekken I]; nnl. brigadier ‘politierang’ [1858; WNT]. Ontleend aan Frans brigadier ‘brigadecommandant’ [1642], afleiding van brigade.

EWN: brigade zn. 'afdeling in het leger of bij de politie' (1650)
ANTEDATERING: Dese Regimenten waren verdeelt in dry Brigades [1633; Langenhoven, 2]
EWN: ♦ brigadier zn. 'legerrang, politierang' (1686)
ANTEDATERING: brigadier 'legerrang' in: Prins ..., graef ... soucken brigadier te sijn [1644; Willem Frederik, 71]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

brigadier [bevelhebber van een brigade] {1703} < frans brigadier [(vroeger) korporaal], gevormd van brigade.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

brigadier (Frans brigadier)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

brigadier ‘rang bij de politie’ -> Indonesisch bridadir ‘rang bij de politie’; Javaans † blegedhir, bragedir ‘rang bij de politie’; Papiaments brigadir ‘rang bij de politie’; Sranantongo brigadiri ‘rang bij de politie’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

brigadier rang bij de gemeentepolitie 1858 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal