Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

brigade - (afdeling in het leger of bij de politie)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

brigade zn. ‘afdeling in het leger of bij de politie’
Vnnl. brigade ‘bende’ [1650; Claes 1994a], ‘zekere legerafdeling’ [1669-72; WNT].
Ontleend aan Frans brigade ‘troep’ [1650] < Italiaans brigata ‘strijdgroep’, een afleiding van het werkwoord brigare ‘in afdelingen strijden’ bij het zn. briga ‘twist, strijd’. De verdere herkomst van deze vorm is onzeker.
Mogelijk stamt Italiaans briga af van Gallisch *briga (waarnaast Welsh bri ‘kracht’; Gaelisch brigh ‘kracht’) < Proto-Keltisch *brīg- ‘kracht’ < pie. *gwrih2-g-o- bij de wortel pie. *gwerh2- of *gwreh2- ‘zwaar’, misschien met *gwrh2-i- > *gwrih2- als uitbreiding.
Door de oorlogen van de 17e eeuw is het woord als militaire term wijdverbreid geraakt in Europa: Fries brigade, Duits brigade, Engels brigade, Deens brigade; Zweeds brigad; Spaans brigada, Russisch brigada.
brigadier zn. ‘legerrang, politierang’. Vnnl. brigadier ‘rang in het leger’ [1686; WNT voortrekken I]; nnl. brigadier ‘politierang’ [1858; WNT]. Ontleend aan Frans brigadier ‘brigadecommandant’ [1642], afleiding van brigade.

EWN: brigade zn. 'afdeling in het leger of bij de politie' (1650)
ANTEDATERING: Dese Regimenten waren verdeelt in dry Brigades [1633; Langenhoven, 2]
EWN: ♦ brigadier zn. 'legerrang, politierang' (1686)
ANTEDATERING: brigadier 'legerrang' in: Prins ..., graef ... soucken brigadier te sijn [1644; Willem Frederik, 71]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

brigade [legerafdeling] {1650} < frans brigade < italiaans brigata [idem], van middeleeuws latijn brigare [kijven], briga [ruzie], uit het keltisch, vgl. welsh bri [kracht], gaelisch brigh [idem] → briek, brigantijn.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

brigade znw. v. < fra. brigade < ital. brigata ‘strijdgroep’, afgeleid van brigare ‘in afdelingen strijden’, zelf weer afgeleid uit briga ‘strijd, twist’ < gallisch brīga.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

brigade s.nw.
Leërafdeling bestaande uit twee of drie regimente.
Uit Ndl. brigade (1650).
D. Brigade (17de eeu), Eng. brigade (1637), Fr. brigade.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

brigade (Frans brigade)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

brigade ‘eenheid van bataljons en afdelingen’ -> Indonesisch brigade ‘eenheid van bataljons en afdelingen’; Javaans † bergada, bregada ‘eenheid van bataljons en afdelingen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

brigade eenheid van bataljons en afdelingen 1650 [Claes] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal