Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

boemerang - (terugkerende werpknots; iets dat zich tegen iemand keert)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

boemerang zn. ‘terugkerende werpknots; iets dat zich tegen iemand keert’
Nnl. boomerang “eene soort van werptuig van de inboorlingen van Australië” [1912; Kuipers], boemerang ‘iets dat zich tegen iemand keert’ [1947; WNT Aanv.].
Via Engels boomerang [1827; OED] overgenomen uit een Australische inheemse taal, waarin het een vorm als womur-râng [1798; OED] heeft. In het Nederlands is de spelling -oe- tegenwoordig aangepast aan de uitspraak. De overdrachtelijke betekenis ‘iets dat averechts werkt’ komt al in het Engels voor [1845; OED].

EWN: boemerang zn. 'terugkerende werpknots; iets dat zich tegen iemand keert' (1912)
ANTEDATERING: boomerang 'Australisch werpwapen' [1839; Alg.KLB 1, 242]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

boemerang [werpknots] {1901-1925} < engels boomerang < australisch aboriginal womurrang, bumarin.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

boemerang znw. m. is evenals het nhd. bumerang overgenomen uit een australische taal (evenals kangaroe, taboe, tatoeëren), waar dit woord een kromgebogen werphout, dat na het werpen weer tot zijn uitgangspunt terugkeert, betekent.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1boemerang s.nw.
1. Lang, gebuigde stuk hout van Australiese inheemse bewoners wat na die gooier terugkeer as dit op die regte manier gegooi word. 2. Middel wat die ontwerper later benadeel.
Uit Eng. boomerang (1798).
Eng. boomerang is vervorm uit 'n woord uit 'n Australiese inheemse taal.
Ndl. boemerang (1901 - 1925).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

boemerang (Engels boomerang)

N. van der Sijs (1998), Geleend en uitgeleend: Nederlandse woorden in andere talen en andersom, Amsterdam

boemerang

Het Australisch-Engels verschilt in een aantal opzichten van andere varianten van het Engels, zoals het Brits-Engels en het Amerikaans-Engels. Een Australische encyclopedie vertelt zelfs vol trots dat Australië de Engelse taal met meer dan 10.000 nieuwe termen of aanpassingen van oude termen heeft verrijkt. Het meest opvallend zijn natuurlijk de verschillen in de woordenschat. Hierbij valt het grote aantal verkortingen op -ie op: deckie ‘dekknecht’ voor deckhand, yachtie ‘eigenaar van een jacht’ voor yachtsman, en vooral die op -o: delo ‘gedelegeerde’ voor delegate, dero ‘zwerver’ voor derelict, garbo ‘vuilnisman’ voor garbage collector, journo ‘journalist’, milko ‘melkman’. Maar het meest typerend voor de Australische woordenschat zijn de leenwoorden uit de talen van de oorspronkelijke bevolking van Australië, de aboriginals. Dergelijke leenwoorden betreffen voornamelijk de namen van inheemse dieren, zoals dingo (1871), kangoeroe (1774), koala (1909), kookaburra (1953), wallaby (1968) en wombat (1861). Het jaartal tussen haakjes geeft aan sinds wanneer het woord in het Nederlands is aangetroffen. Al deze woorden zijn internationaal geworden, maar worden buiten de Australische context zelden gebruikt. Anders ligt dat met boemerang.

Er heersen twee misvattingen over de boemerang: de eerste is dat de boemerang alleen in Australië voorkomt, de tweede dat iedere boemerang terugkomt naar zijn werper. De meeste boemerangs gaan gewoon rechtuit. Dankzij zijn C- of V-vorm en een bijzonder profiel zweeft de boemerang als hij draaiend geworpen wordt, en gaat hij sneller en verder dan een werpstok. Sommige boemerangs hebben een kleine spiraalvormige verdraaiing, die ervoor zorgt dat ze, mits op de juiste wijze weggeworpen, weer terugkomen. De aboriginals gebruiken de rechtuit gaande boemerang, waarmee beter gericht kan worden dan met de terugkerende, bij de jacht en bij gevechten; de terugkerende dient voornamelijk voor wedstrijden en als speelgoed. Niet alle aboriginal-stammen kennen de boemerang, en sommige stammen gebruiken hem voor heel andere doeleinden. Zo is er een stam in Arnhem Land die een speciale, brede boemerang gebruikt voor rituele ontmaagdingen.

De boemerang is een van de oudste wapens van de mens, in Polen is zelfs een boemerang van 20.000 jaar oud gevonden. Hij is waarschijnlijk bij toeval uitgevonden. Het werpen van een stok naar een haas of vogel (respectievelijk een kangoeroe of kookaburra) om hem knock-out te slaan lukt slechts zelden, maar de mens zal net zo lang met allerlei stokken geëxperimenteerd hebben, totdat proefondervindelijk kwam vast te staan dat een boemerang hiervoor uitstekend geschikt is. In de meeste gebieden zijn echter na enige tijd betere werpwapens uitgevonden, zoals de speer of het werpmes. In Australië is de boemerang vrijwel het enige werpwapen gebleven.

Behalve in Australië zijn op vele plaatsen in de wereld boemerangs gevonden: in India, Egypte, Noord-Amerika en Europa. In 1996 werd in de krant melding gemaakt van de vondst van een boemerang bij Vlaardingen, die omstreeks 100 na Chr. bij de Kaninefaten in gebruik is geweest. Eerder waren al twee oudere exemplaren gevonden in Velzen. Of de Vlaardingse boemerang een jachtboemerang was of een terugkeerboemerang, is niet zeker; men kan hem zowel rechtuit werpen als laten terugkeren. Overigens is het volgens de Nederlandse boemerangspecialist Felix Hess, die in 1975 op de aërodynamische eigenschappen van de boemerang is gepromoveerd, eenvoudiger om een terugkeerboemerang te maken dan een rechtuit gaande.

Jammer genoeg weten we niet hoe onze voorouders de boemerang noemden. Misschien gewoon werpstok? In ieder geval zijn voorwerp en naam (als die er ooit geweest is) waarschijnlijk verdwenen toen er betere wapens opkwamen. Toen de Engelsen de boemerang bij de aboriginals leerden kennen, namen ze dan ook het aboriginal-woord over. Dit is in het Engels bekend sinds 1827. Er zijn verschillende aboriginal-varianten voor de boemerang, maar volgens een gezaghebbende Australische encyclopedie hebben de Engelsen hun boomerang ontleend aan bou-mar-rang, dat gebruikt werd door de Turawal-stam bij de Georges River in de buurt van Sydney.

In het Nederlands vinden we het woord boemerang voor het eerst in 1889 als bumerang, en wel in het volgende, politiek incorrecte, citaat: ‘Tot de amusementen der “bushmen” in de binnenlanden van Australië behoort in de eerste plaats het werpen van den bumerang. [...] Het is vreemd dat een zoo laag staand volkje als de australische negers dit speeltuig konden uitvinden, dat hun tevens tot wapen dient.’ Als trefwoord in woordenboeken verschijnt het woord in het eerste decennium van deze eeuw, omschreven als ‘wapen bij de Australiërs in gebruik’ en van het begin af aan met -oe- gespeld. Aanvankelijk wordt in bijvoorbeeld de Grote Van Dale nog niet gerefereerd aan het terugkeerkarakter van de boemerang, maar die eigenschap is later kenmerkend geworden. Volgens de laatste drukken van Van Dale keert íedere boemerang terug, behalve als hij doel treft. Omdat dat de heersende gedachte is, heeft boemerang in vele talen de figuurlijke betekenis ‘maatregel die de uitvaardiger zelf benadeelt’ gekregen. De kranten staan vol van zaken die als een boemerang werken of terugslaan, of een boemerangeffect hebben. Het mooiste boemerang-beeld dat ik ken, staat in het verhaal ‘Vreugd en pijn van een jong auteur’ van Simon Carmiggelt: ‘Er zijn schrijvers, die uitsluitend zogenaamde boemerang‑manuscripten samenstellen en vergrijzen bij het telkens terug‑ontvangen van hun werk’.

L. Koenen, R. Smits (1992), Peptalk, De Engelse woordenschat van het Nederlands

boemerang {vernederlandsing van ‘boomerang’} aan Australische taal ontleende benaming voor een gekromd, flauw V-vormig plat stuk hout, dat zo geworpen kan worden dat het bij de werper terugkeert. Vandaar: iets dat je op je brood krijgt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

boemerang ‘werpknots’ -> Indonesisch bumerang ‘werpknots’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

boemerang werpknots 1889 [Vd Sijs 1998] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal