Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

blaar - (bles, witte plek op het voorhoofd van dieren)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

blaar 2 zn. ‘witte plek, bles’
Mnl. blaer (bn.) ‘kaal; een witte vlek op het voorhoofd hebbend’ [1343-46; MNW]; vnnl. blaer ‘bles’ [1634; WNT]; West-Vlaams blare ‘koe met witte vlekken’.
Nevenvorm van → bles, ontwikkeld uit pgm. *blasa- ‘bles’ door grammatische wisseling en rotacisme.
Mnd. blare ‘bles(koe)’; nfri. blier ‘witte vlek, blaar’.

EWN: blaar 2 zn. 'witte plek, bles' (1343-46)
ANTEDATERING: eerst als toenaam in wandel de blare 'Wandel de Kale' [1289; VMNW]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

blaar1* [bles, witte plek op het voorhoofd van dieren] {blare 1343-1346} nevenvorm van bles.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

blaar 2 znw. v. ‘witte plek’; ook ‘dier met een witte plek’ < germ. *blaza naast *blasa, waarvoor zie: bles.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bles znw. en bnw. Mnl. komen blaer bnw. “met een witte plek aan ʼt voorhoofd” (ook “kaal, bloot, berooid, woest”) zoowel als bles (verbogen blēse) “id.” voor, benevens blaerde “id.”, blasse v. “witte plek aan ʼt voorhoofd”. Nndl. dial. vinden we bles (Goeree blis) en blār beide, vaak naast elkaar; bles bestaat bijna over ʼt heele ndl. taalgebied (ook fri.) = “witte plek”. Ndl. bles zal wel oorspr. e hebben blijkens den verbogen vorm mndl. blēse. Uit *blasja- zou *bless- te verwachten zijn en *blasi- is onwsch. Mnd. blesse, bles v., nhd. blesse (: laat-mhd. oudnhd. blasse) “witte vlek” kan umlauts-e hebben en zich aansluiten bij ohd. blas “wit, met een witte vlek op den kop” (nhd. blass), os. blas (“candidus”?), dat met mnl. bles en on. blesôttr “met een bles” in ablaut staat. De vorm met r (gramm. wechsel!) is ook ndd.: mnd. blāre “bles, bleskoe”. Vgl. nog eng. blaze “bles”. De bet. “wit” van deze woordgroep is uit “glanzend” ontstaan, vgl. onfr. blasmo “flammam”, mhd., mnd. blas o., ags. blæse v. (eng. blaze) “brandende fakkel”. Germ. ƀles-, ƀlas- gaat op idg. bhles-, bhlos- terug. Hierbij misschien met ablaut ksl. blěskŭ “glans”, dat echter ook anders verklaard wordt (zie bleek). Bhle-s- is een variant van de bij blaken besproken basis. Zie ook bij berk. Voor de bet. vgl. kymr. bal “met een wit gezicht”, bret. bal “witte vlek op ’t voorhoofd”, hoogerop verwant.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

blaar 1 v. (witte plek), Mnl. blare, bijvorm van bles (z.d.w.), met r over z uit s.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

blaar, blare, blere, zn.: naam van een koe, koe met witte kop; dwaze vrouw. Wvl. blare ‘witgevlekte koe’, Vlaams blaarde ‘met witte vlek op het voorhoofd (van koe)’. 1694 eene coe met een blaerde hooft, Gent (LC). Mnl. blaer ‘bloot, kaal’, Mhd. blas ‘kaal, bleek’, Ohd. blas ‘met wit voorhoofd’, D. blass ‘bleek’; Os. blas ‘glanzend, wit’. Idg. *bhel- ‘glanzend, wit’. Samenst.: blaarkoei, blaarkop.

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

blare 1 zn. v.: koe met witte kop en zwarte of rode oogrand. Ook Ovl. en Wvl. blare ‘witgevlekte koe’, bn. blaarde ‘met witte vlek op het voorhoofd (van koe)’. 1694 eene coe met een blaerde hooft, Gent (LC). Mnl. blaer ‘bloot, kaal’, Mhd. blas ‘kaal, bleek’, Ohd. blas ‘met wit voorhoofd’, D. blass ‘bleek’; Os. blas ‘glanzend, wit’. Idg. *bhel- ‘glanzend, wit’. Samenst. blaarkop ‘koe met witte kop’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

blare (G, Waasmunster), zn. v.: koe met witte streep op het voorhoofd. Ook Wvl. Uitdr. daar zijn zooveel koeien die blare heten 'er zijn wel meer hondjes die Fikkie heten', een zelfde naam is geen bewijs van identiteit. Zie blaarde.

F. Debrabandere (2002), West-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de West-Vlaamse woorden, Amsterdam

blare, zn. v.: witgevlekte koe, (ook) paard met witte vlek. Uitdr. Er is meer dan één koe die blare heet ‘er zijn wel meer hondjes die Fikkie heten, een zelfde naam is geen bewijs van identiteit’. Zie blaarde.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

blaar II: “blasie” (by besering of kneusing, ens.); Ndl. blaar (Mnl. blader/blaer), Hd. blatter, Eng. bladder, “blasie”, verb. m. balk (in blaasbalk), Eng. bellows, “blaasbalk”, en belly, “buik”, asook m. Afr. bil en biltong en bal I, ouer alg. bet. “wat opswel of opgeswel is”.

blaar III [+]: “bles”; Ndl. blaar, “wit plek” (Mnl. blaer/bles, dial. blaar/bles/blis), Hd. blesse/blass, Eng. blaze, “bles; brandende fakkel”, leef nog in eien. v. ’n koei, bv. Blaartjie, d.w.s. bleskopkoei.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

blaar ‘bles, witte plek op het voorhoofd van dieren’ ->? Gaelisch blàr ‘met een witte vlek op de kop’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

blaar* bles, witte plek op het voorhoofd van dieren 1343-1346 [MNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

bhel-3, bhlē- ‘aufblasen, aufschwellen, sprudeln, strotzen’

Ai. bhāṇḍa- n. ‘Topf, Gefäß’ (*bhāln-da?); nach Thieme (ZDMG. 92, 47 f.) hierher av. barǝ-s-man- ‘Bündel von Zweigen’, ai. bársva m. Pl. ‘Wulst, Zahnfleisch’ (Lw. aus av. *barsman ‘Polster’); vgl. unten ahd. bilorn.
Arm. bełun ‘fruchtbar’ (: gr. φάλης), bełn-awor ds. (: gr. φαλλός), Adontz, Mél. Boisacq 9.
Gr. φαλλός, φάλης ‘penis’ (φαλλός aus *bhl̥nós oder *bhelnós; vgl. air. ball, nhd. Bulle); dazu φάλλαινα (Bildung wie λύκαινα), φάλλη ‘Walfisch’ (vgl. das wohl durch illyr. Vermittlung entlehnte lat. ballaena; auch mhd. bullich bezeichnet große Fischarten; identisch ist φάλλαινα ‘Nachtfalter’, über ἀφελής und Zubehör s. oben Z. 1; über ὄφελος s. u. phel-; nach Persson Beitr. 299 ach φλόμος (φλόνος) ‘Königskerze, Pflanze mit dicken wolligen Blättern, als *bh(e)lo-mo-s?
Vermutlich phryg. βάμ-βαλον, βά-βαλον ‘αἰδοῖον’ Hes., auch βαλλιόν ‘penis’; thrak. VN Τρι-βαλλοί.
Lat. follis ‘lederner Schlauch; Windball, Ballon; Blasebalg, Geldbeutel’ (*bhl̥nis oder *bholnis, vgl. die germ. Worte mit -ll- aus -ln-);
cymr. bâl f. ‘Erhöhung, Berggipfel’ (*bhl̥ā);
schwundstuf. air. ball m. ‘Glied, Körperteil’, dann ‘Teil, Ort, Fleck’ (auch am Körper), daher vielleicht auch cymr. ball ‘Epidemie’; cymr. balleg ‘Sack, Börse’; ablautendes bol, boll in cymr. dyrn-fol ‘Handschuh’, arfolli ‘schwanger werden’, ffroen-foll ‘mit geblähten Nüstern’ (: φαλλός); reduktionsstuf. mit Formans -ko- und einer Bed. wie ahd. bald (s. u.): nir. bale ‘stark’, cymr. balch, bret. balc’h ‘stolz, anmaßend’.
bhl̥- (bhel-) in aschwed. bulin, bolin ‘aufgeschwollen’, bulde, bolde, byld ‘Anschwellung, Geschwür; aisl. bulr, bolr m. ‘Baumstamm, Rumpf’, mnd. mhd. bole f. ‘Planke’ (nhd. Bohle); aisl. boli ‘Stier’, ags. bula ds., bulluc ‘junger Stier’, engl. bull, mnd. nhd. Bulle (als *bull-ōn = gr. *φάλλων von einem St. *bulla- = φαλλό-ς); hess. bulle ‘vulva’; aisl. bolli m. ‘Trinkschale’ (‘*kugeliges Gefäß’; mir. ballán ‘Trinkgefäß’ wohl aus dem Nord.), ags. bolla m. ‘Schale’, hēafodbolla ‘Hirnschale’, afries. strotbolla ‘Kehlkopf’, as. bollo ‘Trinkschale’, ahd. bolla f. ‘Wasserblase, Fruchtbalg oder Knoten des Flachses’, mhd. bolle f. ‘Knospe, kugelformiges Gefäß’, ahd. hirnibolla ‘Hirnschale’, nhd. Bolle, Roßbollen, mhd. bullich, bolch ‘großer Fisch u. a. Kabeljau’ (vgl. φάλλαινα), vgl. auch ahd. bolōn, mhd. boln ‘rollen, werfen, schleudern’ und mit der Bed. geschwollen = ‘dick, groß’, schwed. mdartl. bål, bol ‘dick undgroß, stark, sehr kühn’, aisl. poet. bolmr ‘Bär’; hierher wohl aisl. bulki ‘Schiffslast’, schwed. dän. bulk ‘Buckel, Knollen’;
auf ein heterokl. Paradigma (?) *bhelr̥, Gen. *bhelnés deutet ahd. bilorn m. f. ‘Zahnfleisch’ (*bilurnō ‘Schwellung, Wulst’), falls nicht aus *beluznō; germ. *bel-n- auch in hess. bille ‘penis’ (: bulle), mnd. (ars-)bille, ndl. bil ‘Hinterbacke’, schwed. fotabjälle ‘Fußballen, Zehenballen’;
ablautend ahd. ballo, balla, nhd. Ball, Ballen, ahd. arsbelli m. Pl. ‘Hinterbacken’, ags. bealluc m. ‘Hoden’ (*bhol-n-), aisl. bǫllr ‘Kugel, Ball, Hode’; aisl. bali ‘Erhöhung entlang dem Uferrande; kleine Erhöhung auf ebenem Boden’; mit Formans -to- und der Bed. ‘geschwollen’ = ‘hochfahrend, kühn’, got. bal-þaba Adv. ‘kühnlich’, balþei f. ‘Kühnheit’, aisl. ballr ‘furchtbar, gefährlich’, baldinn ‘trotzig’, ags. beald ‘kühn, dreist’, ahd. bald ‘kühn, dreist, schnell’, nhd. bald Adv.; dazu ags. bealdor ‘Fürst, Herr’, aisl. GN Baldr.
Mit Abtönungsstufe *bhōl- wohl norw. bøl ‘brünstig, von der Sau’ (ablautend bala ‘brünstig sein’).
Wurzelform bhlē-:
Gr. φλήναφος ‘Geschwätz, schwatzhaft’, φλην-έω, -άω ‘bin schwatzhaft’; ἐκωφλαίνω wie φαίνω von bhā-, Aor. ἐκφλῆναι ‘hervorsprudeln’;
lat. flō, flāre ‘blasen’ (wohl aus *bhlǝ-i̯ō), aber flēmina ‘Krampfadern’ ist wohl Lw. aus gr. φλεγμονή; norw. dial. blæma ‘Hautbläschen’; aschwed. blæmma ds.; ahd. blāt(t)ara, as. blādara ‘Blase, Blatter’, ags. blǣdre ds., Red.-St. aisl. blaðra ‘Bläschen, Blatter’, ahd. usw. blat ‘Blatt’; aisl. blā- in Zs. ‘übermäßig, sehr’; mit vorherrschender Bed. ‘blasen’ ahd. i̯o-Präs. blājan, blāen ‘blasen, blähen, aufblähen’, ags. blāwan ‘blasen’ (das w aus dem Perf.), ahd. blāt, ags. blæd ‘Wehen, Hauch, Windstoß’, aisl. blǣr ‘Windstoß’; mit -s- got. ufblēsan ‘aufblasen’, aisl. blāsa ‘blasen, keuchen, aufblasen; unpers.: aufschwellen’, ahd. blāsan ‘blasen’, blāsa ‘Blase’, blāst ‘Blasen, Hauch’, ags. blǣst, aisl. blāstr (*blēstu-) ‘Blasen, Hauch, Schnauben, Zorn’;
lett. blèņas ‘Possen’ stammt aus dem russ. Lw. blèdis ‘Betrüger’.
Hierher vielleicht got. blōþ ‘Blut’, s. bhel-4.

WP. II 177 f., WH. I 515, 524 f.Dazu bhel-4 ‘blühen’ usw. und die Erweiterungen bhelg̑h-, bhlē̆d-, bhleg-, bhlei-, bhleu- ‘schwellen’ usw.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal