Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bestekamer - (wc)

Etymologische (standaard)werken

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

bestekamer

Oorspronkelijk was de bestekamer natuurlijk de mooiste kamer van het huis, de zogenaamde pronkkamer of salon. Maar reeds in een zeventiende-eeuws kluchtspel wordt het woord gebezigd voor wat men oudtijds het geheim gemak en tegenwoordig de W.C. noemt. Het is dus een schertsende benaming: de naam van het fraaiste vertrek wordt overgebracht op het onooglijkste. Er is geen reden om de onderstelling te volgen, dat bestekamer een verbastering zou zijn van bassecamere, een in het Middelnederlands een enkele maal voorkomende benaming van benedengewelf. Men kan namelijk de ontwikkeling van de betekenis in de teksten op de voet volgen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bestekamer eig. de ‘pronkkamer’, sedert de 18de eeuw schertsend voor plee.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bestekamer znw. Oorspr. = “pronkkamer”, sedert de 18e eeuw — eerst schertsend — ook “plee”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

bestekamer v., niet door volksetymologie uit Mnl. bassecamere, Fr. chambre basse = benedenvertrek onder de kasteeltorens, doch een schertsende toepassing van Ndl. bestekamer = salon.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

bes’tekamer (de, -s), (verouderend) W.C. Er [op de nieuwe markt in aanbouw te Paramaribo] komen bestekamers voor de marktverkopers (DWT 1966). - Etym.: Het is een eufemisme dat in het AN veroud. is.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

bestekamer ‘salon; wc’ ->? Deens bedstestue ‘salon’;? Noors bestestuen, besteværelset ‘salon’; Amerikaans-Engels dialect best room ‘salon’; Papiaments † de beste ‘wc’.

N. van der Sijs (2009), Yankees, cookies en dollars, Amsterdam

Amerikaans-Engels best room, salon, ontvangkamer (Craigie, DARE).
- Naar Nederlands bestekamer; overgenomen in de zeventiende of achttiende eeuw en regionaal nog in gebruik.
* De vorming van de samenstelling best room heeft plaatsgevonden in het Amerikaans-Engels; Britten spreken van een parlour. De best room is de kamer die het best, het mooist is ingericht en vaak alleen gebruikt werd op zondagen of voor bijzondere gelegenheden, aldus Craigie. Waarschijnlijk hebben de Amerikanen voor dit begrip een nieuw woord gevormd naar het voorbeeld van het Nederlandse bestekamer. Dit betekent precies hetzelfde, en er zijn meer woorden op dit terrein uit het Nederlands overgenomen. Alleen Schele de Vere noemt in 1872 dit woord een Nederlands leenwoord, en ik vermoed dat hij daarmee de spijker op de kop slaat. In het Amerikaans-Engels was vroeger ook sprake van best parlor; dit woord werd onder andere gebruikt door Knickerbocker (Irving) in zijn History of New York: ‘All visits of form and state were received with something of court ceremony in the best parlor.’
Met de stijgende welvaart is het begrip zowel in Nederland als in de VS verouderd geraakt. In het regionale Amerikaans-Engels komt het nog voor als verouderd woord. De vermeldingen in DARE stammen allemaal uit plaatsen waar Nederlandse immigranten in de negentiende en twintigste eeuw heen zijn getrokken. Het is dus mogelijk dat het woord zowel door de eerste stroom Nederlandse immigranten als door de tweede is meegenomen naar de VS.
1719 Moodey and I ... were married ... in the best room below stairs. ... Had a very good Dinner ... in the best room.
1771 I should like to have one window in the best Parlour.
1833 The room in which they were incarcerated was the parlor, or ‘best room,’ of his paternal home.
1841 The main part of the house, containing the ‘best parlor,’ and other rooms which were not in constant use, was shut up.
1872 The custom, also, to keep one room in the house as the best room, and to call it so, which still prevails in most of the Northern States, has been bequeathed to this generation by the first Dutch settlers of New York. The same name and usage may still be found in all the old towns of Holland, where these rooms are kept as dark as here, to preserve the furniture, and only opened on great occasions, when company is expected. (Schele de Vere)
1907 Best room ... Old-fashioned front parlor, used only on formal occasions, such as the visit of the minister.
1941 Most New England houses built more than a generation ago have one ‘best’ room set aside for use on special occasions only.
1973 Three respondents in Minnesota and Iowa, of Ohio and Connecticut background, reported the use of best room, a minor variant in New England.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bestekamer wc 1657 [WNT]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

216. De bestekamer.

Deze sedert de 18de eeuw gebruikelijke benaming voor het geheim gemak (vgl. mnl. heimelicheit; fr. commodité, lieu d'aisance), het geriefke (17de eeuwHuyghens, Trijntje Cornelis (editie Eymael), vs. 352 (= Worp V, 61, vs. 352).) is geen verbastering van het mnl. basse camere, lat. camera bassa, ofr. chambre basse, eig. benedenkamer, maar een ironische benaming van wat men in de 17de eeuw ook ‘het kasteel van Poortugael’ of het saletVgl. Worp V, 56, 200: T siet hier wat slordighjes, en 't ruijckter wat na 't slett. noemdeZie het afdoende betoog van D.C. Hesseling in het Tijdschrift XVII, 292-297.. Als afkorting zegt men ook: de beste, evenals men vroeger sprak van stille (waarvan ons stilletje) en cleine voor stille of kleine kamer; vgl. ook het secreet (reeds in het Mnl. van het ofr. secret) en het privaat (reeds in het Mnl.Zie Mnl. Wdb. VII, 943; VI, 697.). Zie verder bij Tante Meyer.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal