Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

beschaving - (het beschaafd-zijn; cultuur)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

beschaafd bn. ‘welopgevoed’
Vnnl. zeer beschaafd [1699; Claes 1997]; nnl. beschaafd ‘glad, sierlijk, met zorg gemaakt; welsprekend, beleefd’ [1704; HvH], beschaafd ‘ontwikkeld (van landen en volken)’ [1851; WNT].
Verl.deelw. van het werkwoord beschaven, mnl. bescaven ‘beroven’ [1290; CG II, En.Cod.], dat in het Vroegnieuwnederlands ‘glad maken’ [1660; WNT] ging betekenen; een afleiding met → be- van het werkwoord → schaven.
In hogere kringen is dit woord ontstaan als leenvertaling van Frans poli ‘beschaafd, welgemanierd’ [1580], eerder al ‘verzorgd sprekend, sierlijk, gracieus’ [ca. 1190], ontstaan uit de betekenis ‘vlak, gepolijst, glad, glanzend’ [1160], verl.deelw. van polir ‘glad maken’ < Latijn polīre ‘id.’, zie → poleren.
Onder invloed van Latijn polītus ‘fijn, beschaafd, smaakvol’ heeft Frans poli zijn figuurlijke betekenis ‘verzorgd sprekend’ gekregen. Later is de betekenis uitgebreid tot ‘welopgevoed, welgemanierd’ onder invloed van het zn. politesse ‘bevalligheid, beschaving’ [1578], overgenomen uit Italiaans politezza.
Beschaafd ‘ontwikkeld’ zoals gebruikt voor volkeren die ontwikkeld zijn, is een vertaling van Frans civilisé [1568].
beschaving zn. ‘ontwikkeling, cultuur’ [1793-96; WNT]. Afleiding van beschaven met het achtervoegsel → -ing.

EWN: beschaafd bn. 'welopgevoed' (1699)
ANTEDATERING: eerst onbeschaeft "onbeschoft" [1599; Kil. s.v. onbeschoft]
Later: Want de Turken zijn zo beschaaft en eerbiedig tot malkander [1670; Rycaut, 35] (EWN: 1699)
EWN: ♦ beschaving zn. 'ontwikkeling, cultuur' (1793-96)
ANTEDATERING: tot beschaevinge huns vernufts 'tot verfijning van hun verstand' [1715; Boekzaal 2, 228]
Later: eene uitwendige beschavinge 'een uitwendige civilisatie' [1740; iWNT hart I]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

beschaving ‘eruditie’ (bet. van Frans politesse)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

beschaving ‘het beschaafd-zijn; cultuur’ -> Fries beskaving ‘het beschaafd-zijn; cultuur’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal