Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

behelzen - (inhouden)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

behelzen ww. ‘inhouden’
Mnl. behelsen ‘omhelzen, omarmen’ [1265-70; CG II, Lut.K], doe helst hic v ‘toen omhelsde ik u’ [1290; CG II, En.Cod.], behelsende ‘inhoudende’ [1412; MNW aengelant], behelsen ‘bevatten’ [1467-90; MNHWS].
Afgeleid met → be- van het werkwoord helsen ‘omhelzen’ (ook: ‘onthoofden’), dat een afleiding is van → hals: *hals-jan, met umlaut -a- > -e- veroorzaakt door de uitgang -jan.
Os. helsian ‘omhelzen’; ohd. helsen, halsēn ‘omhelzen, omvatten’ (mhd. helsen).
Na de Middeleeuwen raakt behelzen in de betekenis ‘omhelzen’ verouderd. De betekenissen ‘omvatten, bevatten’, die uit de taal van de mystici afkomstig zijn (net als bij → begrijpen), blijven over.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

behelzen* [inhouden] {behelsen [omhelzen, bevatten] 1265-1270} middelnederduits behelsen [omhelzen], oudhoogduits bihelsen, van middelnederlands helsen, oudsaksisch helsian, een afleiding van hals.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

behelzen

Het Middelnederlands kende: helsen ende cussen voor: omhelzen en zoenen. Natuurlijk zijn helsen en omhelzen, maar ook behelzen, afleidingen van hals. Uit het begrip om de hals vallen vloeit de betekenis omvatten voort. Vondel schrijft: ‘God behelst de oneyndlijckheyd’. Uit het begrip omvatten ontstaat op zijn beurt dat van bevatten en daarmede komen wij tot de huidige betekenis. Men zegt dat een boek, een geschrift, een brief, een verklaring iets behelst en bedoelt dan dat dit de inhoud van het boek, het geschrift, de brief of de verklaring is.

Merkwaardig is dat van het zelfstandig naamwoord hals ook is afgeleid het werkwoord halzen. Daarvan is nog de samenstelling onthalzen in gebruik. Maar Middelnederlands halsen zonder ont- betekende op zichzelf ook reeds: onthoofden.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

behelzen ww., bij Kil. behelsen ‘omarmen’, mnl. behelsen’, omhelzen’ (bij de mystici), ‘omvatten, opnemen’, mnd. behelsen ‘omhelzen’. Daarnaast mnl. helsen, ohd., mhd. helsen, os. helsian en verder mnl. halsen, ohd. halsēn, halsōn ‘omhelzen’, maar ook ‘onthalzen, doden’ (zoals mnd. halsen). — Zie: hals.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

behelzen ww. Kil. behelsen “amplecti”, mnl. behelsen “omhelzen” en (myst.) “omvatten, opnemen”. = mnd. behelsen “omhelzen”. Een samenst. van mnl. helsen, ohd., mhd. helsen, os. helsian “omhelzen”, waarnaast ohd. halsên, -ôn “omhelzen”, mnl. halsen “id.” en (evenals mnd. halsen) “onthalzen, dooden”. Afll. van hals.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

behelzen o.w., met e = ä denom. van hals.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

behels ww.
Bevat, inhou.
Uit Ndl. behelzen (al Mnl.), 'n afleiding met be- van helzen, met lg. 'n afleiding van hals 'hals'. Die eintlike bet. van behelzen is 'omhels', waaruit die bet. 'iets omvat' ontstaan. Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

behelzen (Middelhoogduits behelsunge)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Behelzen is hetzelfde als omhelzen = om den hals vatten, geheel in zich begrijpen (grijpen = vatten). Zoo zegt Vondel nog: „God, die de eeuwigheid omhelst”. Uit het begrip van omvatten, is dat van bevatten (inhouden) ontstaan.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

behelzen* inhouden 1265-1270 [CG Lut.K]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal