Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bartjens - in de uitdrukking volgens Bartjens

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

Bartjens in de uitdrukking volgens Bartjens [volgens de eenvoudigste beginselen der rekenkunde] {ca. 1600} d.i. volgens Willem Bartjens (1569-1638), uit wiens boekje Cijfferinge (1604) Nederlandse kinderen twee eeuwen lang rekenen hebben geleerd.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1993), Eponiemenwoordenboek: Woorden die teruggaan op historische personen, Amsterdam

Bartjens, volgens, zo nauwkeurig mogelijk berekend
Je hoort het niet zo heel vaak meer en sommige van de nieuwste woordenboeken hebben de uitdrukking volgens Bartjens dan ook geschrapt. Toch is het een zegswijze die vrijwel iedereen kent, hoewel er onduidelijkheid bestaat over wat er nu precies mee wordt bedoeld.
Ook over de persoon Bartjens bestond lang onduidelijkheid. De 19de-eeuwse naslagwerken spreken elkaar op talloze punten tegen. Aan veel onzekerheid kwam een einde toen C.P. Burger in 1912 in het tijdschrift Het Boek twee grondige artikelen over Bartjens publiceerde.
Willem Bartjens [1569-1638], zo blijkt hieruit, was vanaf 1591 schoolhoofd in Amsterdam; in 1618 werd hij door het stadsbestuur van Zwolle aangesteld als ‘francoysche schoolmeester’.
In 1893 kenschetste A.C. Kruseman hem als ‘een eenvoudig man. [...] Hij gaf les in het rekenen, op de manier gelijk zijn beroepsgenooten dat al jaren lang gedaan hadden, oppervlakkig, werktuigelijk, laag bij den grond’.
Burger bestrijdt deze visie. Volgens hem was Bartjens juist ‘iemand van zeer uitgebreide kennis, en met een grooten en goeden persoonlijke invloed [...] een gevestigd huisvader, en een ervaren schoolmeester’.
Hoe dan ook, Bartjens dankt zijn faam aan het rekenboek Cyfferinghe, waarvan de eerste druk verscheen in 1604. Al omstreeks 1610 schreef Vondel een lofzang op hem, die eindigt met de regels:
Adieu Bartjens, ik wil zwijgen,
D’wijl gij gaat ten hemel stijgen.
‘k Wenste dat ik hier in schijn
Slechts mocht uwen Echo zijn.
Tussen 1633 en 1637 verscheen in twee delen een vernieuwde editie van het rekenboek. Hierin was een portret van Bartjens opgenomen, dat Vondel van de volgende dichtregels voorzag:
Gij ziet het zichtbre deel van Bartiëns hier naar ’t leven:
Van zijn onzichtbren geest heeft hij u zelf gegeven
Een print in ’t Rekenboek, dat nergens faalt noch suft,
Maar volgt, ten dienst der jeugd, Euclides’ spits vernuft.
Dit rekenboek werd talloze malen herdrukt en later herzien. Het werd nog tot in de 19de eeuw gebruikt, volgens sommige naslagwerken tot 1831, volgens andere tot 1839 en volgens weer andere tot 1848.
In zijn bewerking van Stoetts Spreekwoordenboek (1981) verklaart Kruyskamp de uitdrukking volgens Bartjens als volgt:
‘schertsende toevoeging aan de uitkomst van een becijfering, bepaaldelijk gebezigd als men iemand iets voorrekent dat niet al te ingewikkeld is, dus zoveel als volgens de (eerste) beginselen der rekenkunst’. Volgens de Grote Van Dale betekent het bovendien:
‘zo nauwkeurig mogelijk berekend’. Overigens laat Van Dale ook de spelling Bartjes toe - een spelling die Willem Bartjens weinig eer aandoet.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Bartjens. “Volgens de rekening van Bartje(n)s,” zegt men nog vaak als een herinnering aan den beroemden rekenmeester Willem Bartjens (1572–1633), wiens rekenboeken nog lang na zijn dood gebruikt werden. Vondel schreef zelfs een gedicht bij zijn portret.

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

165. Volgens Bartjens,

d.w.z. zoo nauwkeurig berekend als door Willem Bartjens of volgens de berekening van W. Bartjens, een bekenden Amsterdamschen schoolmeester uit het begin der 17de eeuw, die in 1604 een rekenboek ‘cyfferinge’ uitgaf, dat nog telkens tot 1839 herdrukt is.Zie C.P. Burger in Het Boek, 1912, bl. 152 vlgg. In Engeland zegt men according to Cocker; in Amerika according to Gunter, twee rekenkundigen; in Duitschland nach Adam Riese; in Denemarken efter Sören Mathiesen; vgl. ook het fr. compter comme feu Mr. Barème.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal