Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

bard - (zanger en dichter (bij de Kelten))

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

bard zn. ‘zanger en dichter (bij de Kelten)’
Vnnl. Bardus ‘(de) Bard’ [1585; WNT namen] en uit dezelfde bron Bardi (mv.) ‘barden’ [1585; WNT en II]; nnl. barde ‘Keltische zanger’ [1770; WNT].
Dit woord heeft uiteindelijk een Keltische oorsprong: o.a. Oudiers bard, Welsh bardd. De precieze ontleningslijn voor het Nederlands is echter niet zeker, mogelijk via Engels bard ‘Keltische zanger’ [ca. 1450; OED], misschien (volgens WNT, NEW en FvW) via Duits Barde [1565] < Frans barde [1512; Rey] < Latijn bardus. Bovengenoemde oudste attestatie is in elk geval rechtstreeks gebaseerd op het Latijn.
Van de Keltische stam is de verdere etymologie onduidelijk; misschien verwant met Sanskrit gṛṇā́ti ‘hij zingt’ en uit pie. *gwrdhh1o- ‘lof(zang)maker’ (IEW 478).
Tot het begin van de 17e eeuw zou het woord in het Engels vooral een pejoratieve gevoelswaarde gehad hebben vanwege rondtrekkende Schotse zangers (OED); in Wales bleef het woord een eretitel (BDE). Vanuit het Keltisch is het woord ook in het Grieks en Latijn overgenomen, en van daaruit in diverse andere talen. Het raakte in de moderne talen echter pas echt bekend door de literatuur van de 18e eeuw, waarop de (pseudo-)Keltische poëzie van bijv. MacPherson (Ossian) een grote invloed uitoefende. Onder invloed van de Duitse Romantiek werd het woord in de 19e eeuw ook gebruikt als aanduiding voor oude Germaanse zangers-dichters. In de moderne Keltische talen is bard nog steeds het woord voor ‘dichter’.

EWN: bard zn. 'zanger en dichter (bij de Kelten)'; de vorm bard(e) (1770)
ANTEDATERING: zekre Dichters ... den oude Barden niet ongelijk [1663; Dapper, 440]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

bard [Keltisch dichter] {1772} < hoogduits Barde, uit het keltisch, vgl. iers, gaelisch bard > latijn bardus [Gallische zanger].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

bard znw. m. Sedert de tijd der Romantiek treedt onder duitse invloed dit woord als naam voor ‘zanger, dichter’ op. Het is het kelt. woord *bardo, dat lat. bardus en sedert de 16de eeuw fra. barde doet ontstaan. Daar men in de 18de eeuw geen onderscheid maakte tussen de oudgerm. en oudkeltische volken (waarvoor de Zwitser Ρ. Η. Mallet met zijn invloedrijk boek Introduction à l’histoire de Danemarc 1756 vooral aansprakelijk was), hebben de Romantici in hun bewondering voor de oudgermaanse tijd en dichtkunst dit woord ook als naam van germaanse zangers opgevat.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

bard znw., sedert het eind van de 18. eeuw. Ontleend uit hd. barde m., dat op laat-lat. bardus “keltische zanger” = ier. kymr. bard “id.” teruggaat.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

bard (Duits Barde)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Bard. Bij de oude Kelten (Galliërs) heette een zanger of dichter bardus. Hiervan maakte het Fransch barde, dat tegen het einde der 18e eeuw door de Duitschers als bard werd overgenomen en van hen ook bij ons burgerrecht verkreeg. Uit misverstand noemde men ook de priester-zangers bij de oude Germanen barden. Het woord wordt in verheven stijl dan ook voor “dichter” gebruikt: “De gloed van vroegere barden.” “Verheft uw lied, gij vaderlandsche barden!”

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

bard (Keltisch) dichter 1772 [WNT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal