Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

asjeweine - (weg, dood)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

asjeweine [barg.: weg, dood] {na 1950} < jiddisch hasjeweine [weg, verdwenen] < hebreeuws hašibhēnū [doe ons terugkeren]; dit is het begin van de formule die wordt uitgesproken bij het uit het gezicht dragen van de wetsrol.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (2009), Van Dale Modern Bargoens woordenboek, Utrecht

asjeweine, kassiewijle weggaan, ervandoor gaan; kapot; dood. In 1906 voor het eerst opgenomen in een Bargoense woordenlijst, De Boeventaal van Köster Henke. Köster Henke vermeldt het als asjewijne en als gasjewijnen voor ‘weggaan, er van doorgaan’. Als voorbeeldzin geeft hij onder meer: ‘Maak de schim asjewijne’ (‘verdonkeremaan de bewijzen’). Net als achenebbisj is asjeweine in een recordaantal vormvarianten aangetroffen, waarvan gasjewijne, kasjewijle, kasjewijne, kassiewijle, kassiewijne en sjewijne het vaakst voorkomen. Via het Jiddische hasjeweine (‘weg, verdwenen’) ontleend aan het Hebreeuwse hasjivenoe (‘doe ons terugkeren’). Dit is de aanhef van de liturgische tekst bij het wegdragen en aan het gezicht onttrekken van de wetsrol aan het eind van de joodse eredienst.
Min of meer vaste verbindingen zijn asjeweine gaan voor ‘weggaan’ of ‘doodgaan’ en asjeweine maken voor ‘laten verdwijnen’.
In 1924 schreef Is. Querido in een essay over het Bargoens, dat in 1931 werd opgenomen in zijn boek Mijn zwerftochten door Jordaan en donker Amsterdam (p. 131):
Eigenaardig is echter dat de vreemde, vooral Hebreeuwsche of Jiddische uitdrukkingen vaak verschillend opgevangen en verwerkt worden. Zoo hoorde ik een misdadiger spreken van ‘gasjewijne’ (wat zeggen wil: uit de voeten maken of verdwijnen). Een andere, een jatter (dief) sprak van ‘assewijne’. Een derde, een tieijs-kraker (een brandkasten-inbreker) zei weer ‘hasjewijnoe’. En toch bedoelden ze het ééne Hebreeuwsche woord: hashibeina [hasjivenoe].
— Maar op ’t congres der S.D.P., / Toen men een zwakke poging dee, / Om daarop licht te laten schijnen, / Ging David ijlings hasjewijne. ¶ Albert Hahn, Moeder is de krant d’r al (1917), p. 9
— Ze zijn al es met z’n negenen geweest, maar Saartje en Reggie zijn asjewijne. ¶ Jan Mens, Mensen zonder geld (1940), p. 90
— ‘Zou die fijne meneer Soetono effe het lendewater krijgen, als Bassie asjewijne was!’ ¶ Piet Bakker, Kidnap (1952), p. 102. De schrijver verklaart de betekenis in een woordenlijst.

J. van de Kamp en J. van der Wijk (2006), Koosjer Nederlands: Joodse woorden in de Nederlandse taal, Amsterdam; inclusief ongepubliceerde aanvullingen door de auteurs

hasjeweine [hasjewei’ne], asjeweine, asjewijne, assewijne, gasjeweine, gasjewijne, hasjewijnoe, hasjiewijne, hassewijne, kasjebeine, kasjemeine, kasjeweine, kassieweile, kassieweine, kassiewijle, kassiewijne, sjeweine, sjewijne, verkasjemeine: weg, verdwenen; in Winschoten ook (zn.): klap, opdonder: (Barg.) hasjeweine gaan: weggaan, doodgaan; (zich) hasjeweine maken: laten verdwijnen; hasjeweinen, gasjewijnen: ervandoor gaan, ertussenuit knijpen, de plaat poetsen | < Jidd. < Hebr. hasjiweinoe: voer ons terug [Eeuwige, tot U], een formule die o.a. gebruikt wordt bij het terugbrengen van de Torarollen naar de heilige arke.

— Wat mos je nou zegge? Zee je ja, dan mos je natuurlek ziejenis worre; zee je nee, dan was je natuurlijk een mougverdraaier of een die te sjtom was om te begrijpe wat de spreker gezeg zou hebbe... Heb ‘k me hasjeweine gemaak. (K. DE WIND, CA.1908)
— Eigenaardig dat de vreemde, vooral Hebreeuwse of Jiddische uitdrukkingen vaak verschillend opgevangen en verwerkt worden. Zo hoorde ik een misdadiger spreken van “gasjewijne” (wat zeggen wil: uit de voeten maken of verdwijnen). Een andere, een jatter (dief) sprak van “assewijne”. Een derde, een tieijs-kraker (een brandkasten-inbreker) zei weer “hasjewijnoe”...En toch bedoelden ze het éne Hebreeuwse woord: hashibeina. (IS. QUERIDO, 1931)
— Wij gaan verdwijne
Me gane hasjeweine
Me gane terug naar Amsterdam
Waar ik op de wereld kwam
(Liedje, gezongen in kamp Westerbork) ((MONDELINGE BRON))
— Wanneer mijn zoon van 14 jaar zich zoekt te wennen aan de dood, vindt hij geen baat bij de verbloemingen van het AB. In ‘kassiewijle’ hóórt men zijn protest tegen de eufemismen die het raadselachtige aanvaardbaar willen maken. In dát woord wordt geassocieerd met kassie-zes (voor: dood) en het AB-woord wijlen; maar die combinatie volks - verheven is alleen maar mogelijk doordat de klinkers reeds hun rangschikking gevonden hadden... (ENNO ENDT, 1969)

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

asjeweine (Jiddisch hasjeweine); (Jiddisch hasjeweine)
gasjewijne, gasjeweine (Jiddisch hasjeweine)
hasjewijne, hasjeweine (Jiddisch hasjeweine)
kassiewijle (Jiddisch hasjeweine)
kassiewijne (Jiddisch hasjeweine)
sjewijne (Jiddisch hasjeweine)

J. Meijer (1984), Tolk van 't olle volk: Joods supplement op het Nieuw Groninger woordenboek van K. ter Laan, Scheemda

hasjeweine Hebr. HASJIEWENOE = voer ons terug. Ontleend aan de liturgie. Bij het terugbrengen van de torarollen naar de heilige arke: Breng ons terug (HASJIEWENOE) Eeuwige, tot U. De tora was veilig weg, opgeborgen in de arke. Het gebruik in de volkstaal ontwikkelde zich in de betekenis van: weg, uit het oog. Dij is hasjeweine = die is met de noorderzon vertrokken. Ook abrupt: hasjeweine = foetsie.

H. Beem (1975), Resten van een taal: woordenboekje van het Nederlandse Jiddisch, Assen

gasjewijnen barg. van hasjeweine; z.a.

hasjeweine voer ons terug; in het jidd. heeft zich hieruit de betekenis: weg, verdwenen, ontwikkeld; vgl. barg. gasjewijnen, kasjeweine; hebr. hasjieweinoe, idem.

H. Beem (1974), Uit Mokum en de mediene: Joodse woorden in Nederlandse omgeving, Assen

hasjeweine < jidd. letterlijk: voer ons terug; uit dit oorspronkelijk hebr. woord ontwikkelde zich de betekenis: weg, verdwenen; in het barg. treft men het woord in allerlei verminkte vormen als: asjeweine, kasjeweine(n), gasjeweine, kasjemijne, kassieweile, enz.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal