Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

amigo - (arrestantenhok)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

amigo zn. (BN) ‘arrestantenhok’
Nnl. in den amigo steken ‘in de gevangenis stoppen’ [1847; WNT].
Ondanks de late attestatie is dit wrsch. een al in de 16e eeuw door de Spanjaarden in de zuidelijke Nederlanden ingevoerd begrip. Het Spaanse woord amigo betekent ‘vriend’ (< Latijn amīcus ‘vriend’, zie → amice), en zou gebruikt zijn als verkeerde vertaling van vrient, een Brabantse ontronde vorm van het Middelnederlandse woord vroonte, vreunte ‘gevangenis’, oorspr. ‘gevangenis van de heer’ [1338; MNW vroonte], daarnaast ook eerder al ‘gemeenschappelijke grond’ [1294; CG I, 1984]; in beide betekenissen is dit woord nog te vinden in 1857: 's graven vrunt ‘gevangenis van de graaf’ en het verpachten der ... vroente [WNT vroont(e)]. Vroonte is afgeleid van het bn. vroon ‘van de (lands)heer’ (daardoor ook ‘niet privé, dus gemeenschappelijk’), dat weer een afleiding is van een niet in het Nederlands geattesteerd woord *vro ‘heer’.
Bij dit niet geattesteerde etymon *vro horen wel Duitse cognaten: os., ohd. frō en oe. frēa ‘heer’, bij de stam pgm. *frawan- ‘heer’. Hierbij ook de vrouwelijke vorm *fraujōn-, waaruit → vrouw.
Ook in Franstalig België is dit woord bekend. Maar merkwaardig genoeg heet een straat in Brussel, die in het Frans bekendstaat als de Rue de l'Amigo, en waar vroeger inderdaad een gevangenis heeft gestaan, in de officiële Nederlandse vertaling Vriendstraat.
Lit.: F. Debrabandere (1994) ‘Achter de tralies’, in: Nederlands van Nu 42, 58

EWN: amigo zn. (BN) ‘arrestantenhok’ (1847)
ANTEDATERING: "den Vrind" gezeyd den "Amigo" (over een gevangenis in Brussel) [1777; Rombaut, 12]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

amigo [gevangenis] {1847} < spaans amigo, is verklaard als overblijfsel uit de Spaanse tijd. Het gravensteen, de gevangenis van de landsheer heette middelnederlands vroonte, vreunte (eerste betekenis ‘domeingoed’). Dit werd al dan niet opzettelijk verward met vrient, vrint, vrunt [vriend, partijgenoot] en zou onder het Spaans bewind met spaans amigo zijn vertaald.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

amigo, zn.: stadsgevangenis, arrestantenlokaal, nor. Ook Vlaams. Sp. volksetymologische vertaling van vrient(e), de Brabantse ontronde vorm van vruunte, vreunte, gepalataliseerd < Mnl. vroente, vroonte ‘gevangenis van de heer, gravensteen’, Vnnl. vroente, vrunte ‘openbare gevangenis’ (Kiliaan), afl. van Mnl. vrone ‘heer’, vroon ‘van de heer’. Vgl. Os., Ohd. frôno ‘van de heer’, de gen. mv. van Germ. *frawan- ‘heer’, waarvan ook het woord vrouw afgeleid is. - Bibl.: F. Debrabandere, Achter de tralies. NvN 42 (1994), 5.

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

amigo, migo zn. m.: arrestantenlokaal, nor; moeilijkheden. Ook Kortrijks (Debrabandere 1999) en Ovl. (Debrabandere 2005). Sp. volksetymologische vertaling van vrient(e), de Brabantse ontronde vorm van vruunte, vreunte, gepalataliseerd < Mnl. vroente, vroonte ‘gevangenis van de heer, gravensteen’, afl. van Mnl. vrone ‘heer’, vroon ‘van de heer’. Vgl. Os., Ohd. frôno ‘van de heer’, de gen. mv. van Germ. *frawan- ‘heer’, waarvan ook het woord vrouw afgeleid is. - Bibl.: F. Debrabandere, Achter de tralies. NvN 42 (1994), 58.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

amigo (E, G, W, ZO, ZV), zn. m.: arrestantenlokaal, nor. Ook Kortrijks (Debrabandere 1999). Sp. volksetymologische vertaling van vrient(e), de Brabantse ontronde vorm van vruunte, vreunte, gepalataliseerd < Mnl. vroente, vroonte 'gevangenis van de heer, gravensteen', afl. van Mnl. vrone 'heer', vroon 'van de heer'. Vgl. Os., Ohd. frôno 'van de heer', de gen. mv. van Germ. *frawan- 'heer', waarvan ook het woord vrouw afgeleid is. - Bibl.: F. Debrabandere, Achter de tralies. NvN 42 (1994), 58.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

amigo gevangenis (Zuid-Nederland). « sp. amigo ‘vriend’. Zo werd door bijgedachte aan vrund ‘vriend’ schertsend vrunte ‘gevangenis’ vertaald, dat zelf een afleiding was bij mnl. vroon ‘van de heer’ (afl. bij got. frauja ‘heer’).
De Bont 15, WNT Supplement 1061, Swanenberg 1993, 32.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

amigo (Spaans amigo)
Dateringen of neologismen

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

amigo: een tikkeltje te wild — (naar een reclameslogan uit de jaren tachtig voor een sigaar, de wilde spriet), bij de jeugd populaire kreet, meestal om iemand af te remmen die wat al te voortvarend is. Talrijke grappige varianten:

Ons spreken de mannenspecials niet aan. Een tikkeltje te tam, amigo. (Opzij, april 1987)
Hij is gretig en een tikkeltje te wild, amiga. (Lydia Rood: Zij haar zin, 1995)
Laat zich bij het shoppen vergezellen door naaste medewerkers die daar ‘enorm veel lol’ aan schijnen te beleven. Hebben waarschijnlijk ook hard gelachen om het overhemd in TV-presentatorblauw en expressionistische das — tikkeltje te wild, amigo? (HP/De Tijd, 21/02/97)
Over vlotte taal gesproken: het D66-kamerlid Bob van den Bos reageert in januari 1997 als volgt op de afkeurende reactie van zijn VVD-collega Weisglas op een Frans-Duits onderonsje in het kader van de Europese Unie: ‘Een tikkeltje te wild, amigo.’ (Emile Bode en Menzo Willems: Binnenhofbargoens, 1997)
Maar dat de VVD geen sociaal hart zou hebben, dat gaat te ver. Groen: ‘Dat valt bij ons in de categorie “tikkeltje te wild, amigo”.’ (Vrij Nederland, 28/02/98)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal