Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

als - (indien, wanneer) of in vergelijkingen

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

als vgw. ‘indien, wanneer’ of in vergelijkingen
Onl. also ‘als, zoals’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. ook nog also, alsoo, maar meestal al de verzwakte vorm alse [1240; Bern.], en soms ook al de gesyncopeerde vorm als [13e eeuw; VMNW].
Oude samenstelling uit → al en → zo, waarbij al als versterking diende.
Os. also (mnd. as); ohd. also (nhd. als); ofri. alsa (nfri. as); oe. ealswa (ne. also, as).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

als* [voegwoord] {als(e) 1200} verkort uit also {901-1000} van al + zo.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

als voegw., verkorting uit also, vgl. onfrank., os. also, ohd. alsō, ofri. alsa, oe. eallswā ‘zoals, evenzo’. — Samenstelling van al en zo.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

als voegw., mnl. alse, als, ook nog alsô. Uit al (bijw.) + sô (nnl. zoo). Het relatieve bijwoord resp. voegw. als en het aanwijzende bijw. alzoo zijn dus oorspr. één woord, door den invloed van zoo op alzoo en door een verschillend accent formeel gedifferentiëerd. A1s, alzoo = onfr. alsŏ “sicut” en “sic, similiter”, ohd. alsô “als, evenzoo” (nhd. als, also), os. alsŏ “als, zooals, wanneer, zoo, evenzoo”, ofri. alsă “id.”, ags. eal(l)swȃ “zooals, evenzoo” (eng. as, also). Het Mnl. gebruikt ook al = als “toen, indien, zooals”, en = “alsof”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

als vw., Mnl. als, alse, as + Ohd. alsô (Mhd. alsô, alse, als, Nhd. als), Ags. ealswá (Eng. also en as), is dus een apokope uit alzoo, waarin al versterkende kracht heeft gelijk in alleen = gansch zoo.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

es (vw.) 1. als, indien 2. dan; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) as, Aajdnederlands also <901-1000>.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

als vw., (ook:) of, dat. Ik weet niet als de Heer het mooi zal vinden (Helman 1954a: 50). Ik weet het natuurlijk niet zeker, ik ben af en toe voor in de zaak, maar ik hou er niet van als mijn personeel gaat wandelen*, dat weten ze (Doelwijt 1972b: 71). - Etym.: Voor een beschouwing over SN als: zie Alers 13.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

als II [+]: deftig en veroud. v. as (v. as II).

as III: voegw.; Ndl. als (Mnl. als en alse as versw. vorm v. Mnl. also – Ndl. alzo(o), dial. ook as), Eng., Fri., Pd. en Hd. (dial.) as.

as IV [+]: beantw. wsk aan ouer en veroud. Ndl. als as bw. v. graad, o.a. by ontk., in Afr. nog bek. in: so nimmer as te nooit (in WAT blb. saam met as III behandel).

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

As voegw., of: Ek weet nie as hy sal kom nie. Hierdie gebruik van as word in Afrikaans nie as beskaaf erken nie. – Ter Laan 46: “As wordt ook gebezigd in plaats van òf in vragen: Moe vruig, as ze de schere kriegṇ kon:” O.V. II, iii, i.v. vernije:’t Zal me tog is vernije, hoe as dat afloo(e)pe zal (Ned.-Betuwe).

Thematische woordenboeken

W. de Vreese (1899), Gallicismen in het Zuidnederlandsch, Gent

Verkeerd gebruik van als als voorzetsel. – In het Fransch wordt het woordje comme ook als voorzetsel gebruikt; men zegt b.v. il a beaucoup gagné comme esprit et comme manières; comment va-t-il? il va très bien comme santé d’abord et comme position ensuite; comme velours, vous y trouverez la plus riche collection de nuances; comme architecture, la salle de spectacle est véritablement au-dessus de toute critique enz. (zie ook hieronder de aanhalingen uit HAVARD). Dit gebruik wordt door Zuidnederlandsche schrijvers nagevolgd: ze gebruiken nl. op dezelfde wijze het Nederlandsche woord dat anders met fr. comme overeenstemt, nl. als. Dit is echter volstrekt in strijd met ons taaleigen, naar hetwelk als niet anders kan zijn dan voegwoord. Wat in dit geval met fr. comme bedoeld wordt, drukken wij uit door wat betreft, uit het oogpunt van, met het oog op; in sommige gevallen kunnen de voorzetsels in en aan dienst doen: zoo kunnen het eerste en het derde der bovenstaande voorbeelden aldus vertaald worden: hij is zeer vooruitgegaan in verstand en manieren; aan gekleurd fluweel zult ge er een rijke verscheidenheid aantreffen. In andere gevallen past ook wel het voorzetsel naar; in nog andere wordt een heel andere wijze van uitdrukking vereischt: zie beneden de aanteekingen bij de aanhalingen. || De museums van Munchen en Augsburg zijn het best voorzien, niet alleen als hoeveelheid, maar ook als hoedanigheid, GEIREGAT, Holl. Schilderk. 114 (bij HAVARD 141: non seulement comme quantité, mais aussi comme qualité, waarmede overeenkomt naar hoeveelheid … naar hoedanigheid). Indien hij (t.w. Jacob Metzu) als vinding, uitdrukking en gemak van uitvoering neven (sic) Steen en Van Ostade op den eersten rang staat, is hij enz., 134 (bij HAVARD 166: comme invention, comme expression et facilité d’exécution, waarvoor past wat betreft, met het oog op). Indien als overvloedige samenstelling beiden even verdienstelijk zijn, verschillen zij echter zonderling in enz., 150 (bij HAVARD 185: comme abondance de facture). Eenige marmergroepen, niet te vergelijken met die van Genua als rijkdom en kunstwaarde, LOVELING, Wint. in h. Zuid. 309 (hier wat betreft). Eene weide, een klein bosch, eene beek, die rond een deel van den beperkten doch weelderigen boomgaard kronkelde, een wingerd op het dak en de groote eik achter het huis, wat kon men schooner uitdenken als ligging! LOVELING, D. E. 4 (hier zou men zeggen kon men een schooner ligging uitdenken!). Men zou als opvatting, als geest, dit werk (de Legende van Ste.-Anna) even goed aan Memlinc als aan Massijs kunnen toeschrijven, ROOSES, Antw. Schildersch. 1, 86 (hier met het oog op). Dit boek, ellendig als kunstwerk …, is een welsprekend teeken des tijds, ROOSES, Derde Schetsenb. 224 (er wordt vereischt dit boek dat, uit het oogpunt der kunst beschouwd, ellendig is). Tante Moeder is als vinding het gelukkigste der drie idyllen, 336 (er wordt vereischt wat de vinding betreft de best geslaagde der drie idyllen). Als kunst is het alles bijeen niet veel en wij verwijlen er dan ook niet lang bij, ROOSES, O. en N. Kunst 1, 15. De stof, welke hij (t.w. zeker schrijver) aanbrengt, kon rijker wezen als hoeveelheid, COOPMAN in Versl. Vl. Ac. 1894, 94 (hier wat betreft, met het oog op, maar een heel andere wijze van uitdrukking zou verkieslijker zijn, daar de begrippen stof en hoeveelheid elkander uitsluiten). Immers, als inhoud en vorm, leggen zijne gewrochten het onwraakbaarst getuigenis af voor een zeer eigenaardig en veelzijdig ontwikkeld talent, BRANS in Ned. Dicht- en Kunsth. 16, 43 (hier zou veel beter passen zoowel de inhoud als de vorm zijner gewrochten legt een onwraakbaar getuigenis af van een enz.). Ook als pittoresk staat het (nl. het stadje Laroche) boven Spa, GITTÉE, Ons Bergl. 33 (hier wat betreft). De didaktische school … werd eenigszins verwaarloosd, als uitgave en vooral als studie, HAERYNCK, Boendale 8 (er wordt iets vereischt als men verwaarloosde de studie en het uitgeven van de werken uit de didaktische school). Het hoofdstuk “Dat abyt noch stede den mensche niet heylich en maken” behoort als stof tot de belangwekkendste, 119. Hij schreef … het slot van de Miserere van den Franschen Reclus de Moliens …, in stophische (l. strophische) verzen, die als stof en inkleeding aan Maerlant doen denken, 164 (hier telkens wat betreft). Als techniek, uitvoering en behandeling zijn deze twee kunstgewrochten met hunne Romeinsche voorbeelden niet te vergelijken, DE CEULENEER in D. War. N. R. 10, 40 (er wordt vereischt uit het oogpunt der techniek enz.). Een juweel van een boek als uitvoering, Het Belfort 1896, I, 434 (hier past naar).

M. Siegenbeek (1847), Lijst van woorden en uitdrukkingen met het Nederlandsch taaleigen strijdende, Leiden

als, in de spreekwijze, voorzigtig, als of gelijk hij was, ontweek hij het antwoord op die vraag en meer dergelijke, is eene uitdrukking van het Engelsche en Fransche taalgebruik in het onze overgenomen, en ook bij keurige Schrijvers niet vreemd. Ik geloof echter, dat zij met het echt Nederlandsche spraakgebruik onbestaanbaar is. Zie verder het hierover door mij aangemerkte in het Taalkundig Magazijn van den Heer De Jager, II D. bl. 43 en 44.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

als ‘onderschikkend voegwoord: indien, wanneer’ -> Petjoh als ‘aangaande, wat betreft’; Negerhollands a, es, ouder: as ‘onderschikkend voegwoord: indien, wanneer’; Berbice-Nederlands asi ‘onderschikkend voegwoord’.

Dateringen of neologismen

R. Schutz (2007), Brekend nieuws, Nijmegen

als in. Letterlijke vertaling van Engels as in; Omdat het rotzooi is. Rotzooi als in slecht ontworpen en slecht uitgevoerd. (1999); Mijn vrouw heeft kanker KANKER. Als in kaal, tiet eraf, bang om de pijp uit te gaan; Eén uur gespeeld. Dertien uur lang gescharreld, geouwehoerd, gezopen. Het plan is nu echt te gaan knallen met de band. Maar dan ook echt! Als in: dus echt, nu dus echt!; Hieruit volgt dat je een goed gevoel moet hebben hoe je webservices kunt inzetten (hoe als in: in welke situaties zijn ze zinvol, en hoe als in: hoe zet ik een dergelijk systeem op.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

als* onderschikkend voegwoord 1200 [CG II1 Servas]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal