Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

achilleshiel - (kwetsbare plek)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

achilleshiel zn. ‘kwetsbare plek’
Nnl. achilleshiel [1872; Dale].
Samenstelling uit → hiel en de naam Achilles < Latijn Achilles < Grieks Akhilleús. Wellicht naar voorbeeld van ouder Engels Achilles' heel ‘id.’ [1810; OED].
Om Achilles, de beroemde Griekse held in de Trojaanse oorlog, onsterfelijk te maken zalfde zijn moeder hem na zijn geboorte in met ambrozijn en om hem onkwetsbaar te maken dompelde zij hem in de rivier de Styx. Zij hield hem daarbij vast bij de hiel, waardoor hij daar kwetsbaar bleef. Achilles werd op het slagveld gedood door een pijlschot van Paris op deze enige kwetsbare plek van zijn lichaam.
achillespees zn. ‘pees tussen hiel en kuitspier’. Nnl. achillespees [1872; Dale].
Lit.: Apeldoorn 1997

EWN: achilleshiel zn. 'kwetsbare plek' (1872)
ANTEDATERING: eene kwetsbare plek, een Achilleshiel [1838; Leeskabinet 4, 3]
EWN: ♦ achillespees zn. 'pees tussen hiel en kuitspier' (1872)
ANTEDATERING: eerst pees van Achilles [1760; Verh.HMW, 323]
Later: Achillespees [1782; Richter 1, 377] (EWN: 1872)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

achilleshiel [kwetsbare plaats] {1872} genoemd naar de mythe van Achilles, die slechts aan de hiel kwetsbaar was < latijn Achilles < grieks Achilleus, een voor-gr. naam.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Achilles-hiel. Achilles was de zoon van koning Peleus en de godin Thetis (z. d. w.) en stond bekend als de schoonste, snelste en dapperste held. Door de goden was zelfs gezegd, dat zonder zijn hulp Troje (zie Twistappel) niet zou worden veroverd. Om hem onkwetsbaar te maken, had zijn moeder hem in den Styx (zie Hades) gedompeld; alleen de hiel, waaraan zij hem had vastgehouden, bleef kwetsbaar en werd daardoor later de oorzaak van zijn dood, daar hij op deze plek doodelijk door een pijl getroffen werd.
Zoodoende noemt men tegenwoordig Achilles-hiel figuurlijk een zwak punt in een of ander ontworpen stelsel, waardoor het ten doode gedoemd is.
De Achilles-pees noemt men in de ontleedkunde de pees aan den hiel, de sterkste en dikste van ons lichaam.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

achilleshiel kwetsbare plaats 1872 [GVD]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

43. Achilleshiel (-pees).

Hiermede bedoelt men ‘het zwakke punt in iemands karakter of zedelijkheid, ook in een betoog of stelsel, naar den hiel van den Griekschen held Achilles, het eenige kwetsbare deel aan het lichaam van dien held. Zijn moeder Thetis had hem, met de bedoeling om hem onsterfelijk te maken, in het water van den Styx gedompeld, doch de hielen, waarbij zij hem vasthield, werden niet door het water aangeraakt, zoodat die kwetsbaar bleven’ (Woordenschat, 10). In de gedaante van Paris doodde Apollo hem. Van deze sage is bij Homerus nog niets te vinden; wel vindt men ze bij Hyginus (tijdens keizer Augustus) fab. 107.Zie ook Schrader, Wundergarten, bl. 266 vlgg.; Roscher, bd. I, 11 vlgg. en vooral A. de Cock in Volkskunde XXIII, 169-193 of Versl. en Meded. der Kon. Vlaamsche Acad. 1912, bl. 217-245; Studiën, 153, 169 vlgg. Vgl. fr. le talon d'Achille; hd. die Achillesferse; eng. the heel of Achilles.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal