Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

aardvarken - (buistandig zoogdier)

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

aardvark s.nw. (verouderd)
Erdvark.
Samestelling van aard en vark, so genoem omdat die dier in die grond grawe op soek na kos en ook ondergrondse tonnels grawe om bedags daarin te bly, en verder omdat sy snoet aan dié van 'n vark herinner. Eerste optekening in vroeë Afr. by Wikar (1779) (WNT). Hoewel tans in Afr. kwalik gebruiklik naas die alg. vorm erdvark, is dit die oorspr. of oudste geskrewe vorm: 'De naam is afkomstig van de Hollandsche kolonisten aldaar' (WNT). Vgl. Mansvelt (1884): 'een dier van 't geslacht der miereneters, dat trots zijn langen start, evenals 't zwijn zijn taalkundigen start (en) verloren heef'.
Amer.Eng. aardvark, Eng. aardvark (1833), Ndl. aardvarken. Vanuit vroeë Afr. in S.A.Eng. (1786).

erdvark s.nw.
Soogdier wat veral van rysmiere leef wat hy bekom deur hulle neste oop te breek.
Uit verouderde, vroeë Afr. aardvark, onder invloed van die aa/e(e)-wisseling voor r wat in Afr. voorkom, en is tans die alg. gebruiklike vorm. Eerste optekeninge in Afr. by Pannevis (1880) en Mansvelt (1884).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

aardvarken (verouderd Afrikaans aardvark)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

aardvarken ‘wroetend, gravend zoogdier’ -> Engels aard-vark ‘soort mierenetend zoogdier’ <via Afrikaans>; Deens jordsvin ‘wroetend, gravend zoogdier’ <via Afrikaans>; Noors jordsvin ‘wroetend, gravend zoogdier’ <via Afrikaans>; Zuid-Afrikaans-Engels earth-hog, earth-pig, aardvark ‘soort mierenetend zoogdier’; Amerikaans-Engels groundhog ‘bosmarmot’.

N. van der Sijs (2009), Yankees, cookies en dollars, Amsterdam

Amerikaans-Engels groundhog, bosmarmot (Marmota monax) (Craigie, DARE, Webster).
- Vertaling van de Nederlandse benaming aardvarken; overgenomen in de zeventiende eeuw en nog algemeen in gebruik.
* De Nederlanders die in de zeventiende eeuw over de aardbol uitzwermden, kwamen een groot aantal nieuwe dieren en planten tegen die zij moesten benoemen. Het gemakkelijkste was nieuwe dieren te vernoemen naar bekende waarmee ze een of ander kenmerk gemeen hadden. Vaak werd dezelfde Nederlandse naam op verschillende continenten voor verschillende dieren gebruikt. Zo werd in Zuid-Afrika een bepaalde termieteneter aardvarken genoemd (wat nog voortleeft in het Afrikaanse aardvark), en dezelfde naam kreeg op het Amerikaanse continent de bosmarmot. Beide dieren lijken als een varken in de aarde te wroeten. In Noord-Amerika wordt aardvarken voor het eerst genoemd in de Beschryvinge van Nieuw-Nederlant, die Adriaen Cornelissen van der Donck publiceerde in 1655, het jaar van zijn overlijden. Dit was een van de eerste boeken over Nieuw-Nederland, geschreven door iemand die daar daadwerkelijk woonde en leefde. Voor meer over hem zie yonkers in 2.4.
1655 Van der Donck: Daer zijn ooch Aertoerckens, ... Trommelslaghers, en verscheyde andere soorten die wy niet kennen ofte gesien hebben. [There are also groundhogs, ... drummers, and various other kinds which we have not known or seen.]
De normale Amerikaans-Engelse benaming groundhog is een letterlijke vertaling van het Nederlandse aardvarken, en dat kan eigenlijk geen toeval zijn: de Engelsen zullen de Nederlandse naam gekend en begrepen hebben en hem in hun eigen taal hebben vertaald.
Sinds de negentiende eeuw zijn de uitdrukkingen groundhog case ‘wanhopige of dringende zaak’ en Groundhog Day bekend. Wat die laatste uitdrukking betekent, weet iedereen binnen en buiten de VS sinds de film Groundhog Day, die in 1993 uitkwam: de film speelt op 2 februari, de dag waarop volgens de folklore de groundhog uit zijn hol kruipt en het weer voorspelt: als hij zijn schaduw ziet, trekt hij zich terug in zijn hol en blijft daar zes weken - gedurende welke tijd het stormt. Maar als hij zijn schaduw niet ziet, doordat het bewolkt is, blijft hij zo lang mogelijk buiten, en er zal zacht en aangenaam weer volgen. Dankzij de film, die draait om een weerman die telkens opnieuw bij het ontwaken Groundhog Day meemaakt, heeft Groundhog Day de betekenis ‘telkens opnieuw hetzelfde (vervelende) ding’ gekregen: ‘My life never changes. Every day is groundhog day. Eat, work, sleep’, heeft iemand geschreven in het Urban Dictionary.
DARE heeft een kaart opgenomen van de plaatsen waar groundhog voor de bosmarmot wordt gebruikt (illustratie 2.21); de naam is wijdverbreid, maar komt vooral voor in het midden van de VS. Regionaal wordt de naam groundhog ook voor andere dieren gebruikt. Dit zijn allemaal eigen Amerikaanse ontwikkelingen, onafhankelijk van het Nederlands. Want de benaming aardvarken voor een Amerikaanse dierensoort mag dan door Nederlanders voor het eerst zijn toegekend, die naam is, net zomin als het dier, in het verleden bekend geraakt in de Lage Landen. Pas recent is de kennismaking hernieuwd, en tegenwoordig heet de groundhog in het Nederlands met een nieuwe naam bosmarmot.
1742
The Monac, or groundhog ... will be as tame as a cat (for I gave one to Sir Hans Sloane, who was much delighted with it).
1859 Then there is the ground-hog. As his name indicates, he burrows in the ground, and, like the prairie dog, builds a perfect city. He is about as large as a medium-sized opossum, and has similar hair. His color is a sort of dark gray.
1960 Groundhog is the only name for the animal in the area, except for an occasional extra - whistle pig.
1966-70 We have groundhogs; they dig holes in the fields.
2008 Somewhere between Texas and Ohio on Tuesday night the Democratic political groundhog saw his/her shadow and decreed at least another six weeks of campaigning. (www.theroot.com, 5 maart 2008, onder de kop: “Groundhog Day for the Dems”)

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

aardvarken buistandig zoogdier 1779 [WNT] <Afrikaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal