Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

aankalken - in de uitdrukking iemand aankalken

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

aankalken in de uitdrukking iemand aankalken [op zijn rekening schrijven] {1882}. Eig. ‘met krijt op een leitje schrijven’, van kalk.

Thematische woordenboeken

M. Siegenbeek (1847), Lijst van woorden en uitdrukkingen met het Nederlandsch taaleigen strijdende, Leiden

aankalken, voor aantijgen, aansmeren, dat ik bij een’ geacht’ Schrijver vond, is, mijns achtens, door het gebruik te weinig gewettigd, en tot verrijking der taal te weinig geschikt, om aanbeveling te verdienen. Het komt ook noch in het Woordenboek van Kiliaen, noch in dat van Weiland voor.

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

16. Iemand iets aankalken.

‘Men was van ouds in herbergen enz. gewoon, het door iemand verschuldigde met schrapjes van krijt op een zwart bord of eene lei aan te teekenen. Die krijtschrapjes werden witten genoemd (vgl. Huygens, Hofwijck, vs. 1832). Daar nu wit, witsel en kalk gelijksoortige woorden zijn, gelijk b.v. het witten der muren, die met witsel van kalk worden bestreken, in sommige streken kalken heet, zoo is het niet vreemd, dat het aanteekenen van zulke witten ook kalken genoemd werd. Kalk voor krijt, in toepassing op het schuldbord, is dan ook elders bekend: men vergelijke onze uitdrukking in het krijt staan met de hoogd. zegswijze ankreiden (fri. oankrytsje) en im Kalke liegen, d.i. in schulden zijn, geen krediet meer hebben. Kalken is dus zooveel als met krijt schrijven bij uitbreiding schrijven in 't algemeen; vgl. opkalken, slordig en gedachteloos opschrijven; overkalken, overschrijven; aankalken ‘zooveel als met krijt aanteekenen, vervolgens in ruimeren zin aanteekenen, aanschrijven (op iemands rekening), al wordt daarbij geen krijt, maar pen of potlood gebruikt’. Daarna in overdr. zin: iets in zijn geheugen prenten om het een ander betaald te zetten. Zie Ndl. Wdb. I, 187; VII, 993; Harreb. III, 1; fri. oankalkje, ook bij bekeuring iemands naam opschrijven; Molema, 9 b, in den zin van beboeten, of in een ongunstig daglicht stellen; oostfri. ankalken, anschwärzen, verklagen; Hoeufft, 7 en 278; Antw. Idiot. 105; Schuermans, 3 a en vgl. iemand iets aankerven (hd. einem etwas ankerben), eig. door een kerf op den kerfstok iets aanteekenen, als door iemand verschuldigd.In het Middelnederlandsch had kalk ook de bet. krijt; vgl. het eng. chalk, krijt en rekening: to chalk down (or up), aankalken; en Schuermans 216, die mededeelt, dat te Brugge kalk krijt beteekent, en kalken met krijt opschrijven. Zie Ndl. Wdb. VII, 978.

1278. In het krijt staan bij iemand,

d.w.z. schulden hebben bij iemand. In de 17de eeuw bekend, blijkens Kluchtspel III, 47: ‘Tot Neeltje Krijnen de coomen (koopvrouw), in 't Friesse Bottervaetje, staet ook een moye klitsschuld. van goet, van swavelstock, in 't krijt.’ Voor andere plaatsen zie Ndl. Wdb. VIII, 256 en vgl. nog Sjof. 6; Slop, 41; Menschenw. 406. Eig. wil de uitdr. zeggen dat iemands schulden met krijt nog opgeschreven staan op de lei of den wandRechtsbr. v. Schiedam, 225: Item dat geen meester voldre noch knaep kerfstock noch scrift aen die want of anders enigerhande borchtochte van brode oft van biers tot backers of tot tappers huijse maken noch hebben zullen., bijv. bij een herbergier of een winkelier; vgl. fri.: by immen yn 't kryt stean; hd. bei jemand in der Kreide stehen; de fr. uitdr. avoir l'ardoise, en het 17de eeuwsche de witten uitdoen of uitvegen, de schuld uitwisschen, betalen. Volgens Schuermans, 3 zegt men te Leuven: in het wit krijt, op de schalie (lei) staan, en elders, evenals in Noord-Nederland, gij staat nog voor zooveel aangekalkt, waarvoor men ook zegt bij iemand gekletst staan (Schuerm. Bijv. 92) of in 't krijt op den balk staan (Joos 106); ievers in 't krijt staan, er schuld hebben (Antw. Idiot. 716). Zie no. 16.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal