Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zonnedek - (dek waar men in de zon kan zitten)

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

zonnedek ‘bovenste dek, waarop gezond kan worden; over het dek gespannen zonnetent’ -> Oost-Jiddisch zontn ‘zonnescherm’ ; Zweeds sundäck ‘bovenste dek, waarop gezond kan worden’ (uit Nederlands of Duits); Ests sandek ‘bovenste dek, waarop gezond kan worden’ ; Russisch zóntik ‘regenscherm; zonnescherm’; Russisch † zondek ‘dek of beschutting tegen de zon’; Oekraïens zóntik ‘regenscherm; zonnescherm’ .

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

zonnedek. In eerste instantie lijkt het vreemd dat de Russische woorden zont en zontik, die allebei 'paraplu, parasol' betekenen, teruggaan op het Nederlandse woord zonnedek. Toch blijken de vorm- en betekenisovergangen geheel verklaarbaar te zijn. In het Russisch is in 1720 voor het eerst sprake van een zondek met als betekenis 'overspanning tegen de zon'. Hierin is het Nederlandse zonnedek gemakkelijk te herkennen; in de scheepvaart duidde men met dit woord een overdekking over een deel van een scheepsdek aan, een gespannen tentzeil om tegen de hitte van de zon en tegen de regen te beschermen. In de achttiende eeuw werd het Russische woord veranderd in zontik, met de verkleiningsuitgang -ik, omdat het woorddeel -ek niet werd begrepen. Hiernaast vormde men vervolgens een nieuwe grondvorm zont, door weglating van de verkleiningsuitgang.

Geleidelijk echter werden zontik en zont in de betekenis 'overspanning van het dek tegen zon of regen' vervangen door een ánder Nederlands leenwoord, namelijk tent. Het grote etymologische woordenboek van het Russisch van de Duitser Max Vasmer meent weliswaar dat het Russische tent 'zonnetent, zonnescherm, ook scherm tegen de regen zodat men kan doorwerken' ontleend is aan het Engels, maar de Nederlandse slavist Rein van der Meulen heeft in 1909 al aangetoond dat het Nederlands de bron is van het Russische woord. Dat blijkt uit de vele bijvoeglijke naamwoorden waarmee het woord tent in het verleden werd verbonden, en die alle ontleend zijn aan het Nederlands: zo werd de Nederlandse bakstent, een tent voor de fokkenmast, in het Russisch aangeduid met bakovyj tent, terwijl de sloeptent in het Russisch šljupočnyj tent genoemd werd. Verder kenden de Russen de jutovyj tent, afgeleid van het Nederlandse hut, en de škanečnyj tent, waarvan het eerste deel afgeleid is van het Nederlandse schans, dat vroeger de benaming was voor het halfdek van sommige schepen (later ging men in het Nederlands van een halfdektent spreken). Al deze benamingen zijn, zowel in het Russisch als in het Nederlands, samen met de zeilvaart verouderd geraakt.

Terwijl de overspanning van het dek de nieuwe benaming tent kreeg, gingen de Russen de woorden zont en zontik vanaf begin negentiende eeuw gebruiken voor een draagbare variant, een handscherm dat gedragen werd ter beschutting tegen zon en regen, wat wij een paraplu of parasol noemen. In 1830 laat de beroemde schrijver M.J. Lermontov een zekere Eliza in zijn drama Ljudi i strasti (Mensen en hartstochten) zeggen: 'Wat is het heet vandaag... Als ik niet die weldadige zontik had, zou ik zwarter worden dan een moriaan...' Waarmee het zonnedek definitief de metamorfose naar parasol heeft doorgemaakt.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut