Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zijn - (bestaan)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

zijn 1 ww. ‘bestaan’
Onl. in allvm them unholdum the hira genotas sint ‘alle kwaadwilligen die hun metgezellen zijn’ [791-800; CG II-1, 18], Ic bin arm in treghaft ‘ik ben arm en verdrietig’, uuanda thu bist gethult min herro ‘want u bent mijn verwachting, Heer’, ik uuas befillit allan dag ‘ik werd de hele dag gegeseld’, in ne sulun uuesan ‘en (zij) zullen er niet zijn’ [alle 10e eeuw; W.Ps.], Thin namo is wide gebreydet ‘uw naam is wijdverbreid’ [ca. 1100; Will.], sīn (infinitief) in so nemachtu ouch min drut sin ‘dan kun je ook mijn vriend niet zijn’ [ca. 1100; Will.].
Onregelmatig werkwoord, waarvan de vervoegde vormen in alle Germaanse talen teruggaan op twee of drie verschillende Indo-Europese wortels met verschillende betekenissen:
a) Pie. *h1es- ‘zijn, bestaan’ en de nultrap *h1s- hebben met verschillende uitgangen in het Nieuwnederlands geleid tot de tegenwoordige tijdvormen is (3e pers. ev.), zijn (1e en 3e pers. mv.), zijt (vero. 2e pers. mv.) en de hierbij door analogiewerking gevormde jonge infinitief zijn.
b) Pie. *bhueh2- ‘ontstaan, groeien’ (ablautend *bhuh2- en *bhuoh2-) heeft geleid tot de tegenwoordige tijdvormen met b-: ben (1e pers. ev.), mnl. bist (2e pers. ev.) en het jongere, analogisch gevormde bent (2e pers. ev.). In het Gotisch en het Noord-Germaans worden geen b-vormen gebruikt.
c) Pie. *h2ues- ‘(ver)blijven’ heeft geleid tot de vormen met w- in de verleden tijd (was, waren), gebiedende wijs (wees), het deelwoord geweest, de infinitief → wezen en het bn.gewezen ‘voormalig’.
In het Germaans zijn deze drie wortels in betekenis min of meer samengevallen (maar zie → bouwen < pie. *bhuh2- voor een vroege afsplitsing). In andere Indo-Europese talen is dat veel minder (Latijn, Baltisch, Keltisch) of helemaal niet het geval, en is pie. *h1(e)s- de belangrijkste wortel voor ‘zijn’ gebleven en *bhueh2- die voor ‘ontstaan, worden’.
Nnl. is is verwant met: os. is(t); ohd. ist (nhd. ist); ofri. is (nfri. is); oe. is (ne. is); on. es (nzw. är); got. ist; en buiten het Germaans met: Latijn est (infinitief esse); Grieks estí (infinitief eĩnai); Sanskrit ásti; Avestisch astī; Litouws ẽsti; Oudkerkslavisch jestŭ; Oudiers is. Onl. sint ‘zij zijn’ (al vroeg vervangen door mnl. sijn, nnl. zijn), is verwant met: os. sind; ohd. sint (nhd. sind); ofri. sind; oe. sind; got. sind; en buiten het Germaans met: Latijn sunt; Attisch-Grieks eisí; Sanskrit sánti; Avestisch həṇtī; Oudiers it. De overige presensvormen in het oe., on. en het got. gaan ook op deze wortel terug; voor de 1e pers. ev. zijn dat: oe. ēom (ne. am); on. em; got. im; verwant met: Grieks eimí; Sanskrit ásmi; Oudlitouws esmì; Oudkerkslavisch jesmĭ; Armeens em; Albanees jam.
Oorspr. b-vormen zijn: oe. bēo ‘ik ben’, bēoþ ‘wij/jullie/zij zijn’ en de infinitief bēon (ne. be). De continentaal West-Germaanse b-vormen zijn mengvormen met de uitgangen van *es, bijv.: onl. bim, bin (mnl. bem, ben, nnl. ben), bist; os. bium; ohd. bim (nhd. bin), bist (nhd. bist); ofri. bem, bim (nfri. bin), bist (nfri. bist); oe. bēom. Voor verwante woorden buiten het Germaans zie → bouwen.
Voor de w- vormen zie → wezen 2.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zijn1* [bestaan] {sijn 1200} middelnederduits, oudhoogduits sīn, een jongere onbepaalde wijs, die het oorspronkelijke wezen is gaan vervangen, o.i.v. ww.-vormen die met s begonnen (wij, zij zijn, het zij zo), die stammen van een i.-e. stam es, vgl. hij is, hoogduits er ist, engels he is, latijn est, grieks esti, litouws esti, oudindisch asti [idem].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ben 2 1 ps. van het ww. zijn. mnl. bem, ben, bim, bin, onfrank. ohd. bim, bin, os. bium, biun, bion, ofri. bim, bin, bem, ben, oe. biom; deze vormen behoren tot een verbaalstam westgerm. *biu > idg. *bheu̯ō; de vorm is gecontamineerd uit *bheu̯ō met de uitgang van *esmi. — Verwant zijn lat. fio ‘worden, ontstaan’, osk. fiiet ‘fiunt’, fui ‘ik ben geweest’, gr. phúō ‘ik breng voort’, oiers buith ‘zijn’ (IEW 146-150). — Zie verder: bouwen.

zijn 2 ww., mnl. sijn, mnd. ohd. sīn (nhd. sein). Een jongere infinitief (naast het oudere wezen) opgekomen in aansluiting aan vormen als ohd. sint (nhd. sind), aanv. wijs mnl. ohd. , waarnaast met voller stamvorm 3de p. enk. nnl. is en ohd. nhd. ist; van idg. stam *es. vgl. lat. est, gr. estí, oi. ásti naast lat. sunt, sim.

Het ww. is reeds oudgerm. samengesteld uit verschillende stammen; naast idg. *es en *u̯es vinden wij nog b-vormen in de vormen 1 p. enk. ben (zie aldaar).

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

bheu-, bheu̯ǝ- (bhu̯ā-, bhu̯ē-) : bhō̆u- : bhū- ursprünglich ‘wachsen, gedeihen’, (wohl = ‘schwellen’), vgl. ai. prábhūta-ḥ mit ai. bhūri-ḥ usw. unter *b(e)u-, bh(e)u- ‘aufblasen, schwellen’, woraus ‘entstehen, werden, sein’, weiters ‘gewohnheitsmäßig wo sein, wohnen’; i̯o/ī-Präsens bhu̯-ii̯ō, bhu̯-ii̯e-si, bhu̯-ī-si usw. als Verbum ‘sein’ suppliert oft das Paradigma von es- ‘sein’; erweiterte Wz. bheu̯ī-, bhu̯ēi-, zahlreiche Nominalbildungen mit den Bed. ‘das Sein, Wesen, Wohnen.. Wohnsitz’, wie bhū̆to-, bhū̆tā, bhū̆ti-, bhū̆tlo-, bhūmen-, bhūlo-, bhūro- usw.

Ai. bhávati ‘ist, ist da, geschieht, gedeiht, wird’ = av. bavaiti ‘wird, entsteht; geschieht; wird sein’, apers. bavatiy ‘wird’; Fut. ai. bhavišyáti, av. būšyeiti Partiz. būšyant- ‘der ins Dasein treten wird’ (letztere = lit. bū́siu, ksl. byšęšteje ‘τὸ μέλλον’, vgl. gr. φύ̄σω); Aor. ai. ábhūt (= gr. ἔφῡ) und bhúvat, Perf. babhū́va, Partiz. Perf. Akt. babhūvā́n, f. babhūvúšī (: gr. πεφυώς, πεφυυῖα, lit. bùvo, aksl. byvati), Inf. bhávitum, Absol. bhūtvā́ (vgl. lit. bū́tų Supinum ‘zu sein’, apr. būton Inf.);
ai. bhūtá-ḥ, av. būta- ‘geworden, seiend, ai. bhūtá-m ‘Wesen’ (: lit. búta ‘gewesen’, aisl. būð f. ‘Wohnung’, russ. bytъ ‘Wesen, Lebensart’; mit gr. φυτόν, air. -both ‘man war’, both f. ‘Hütte’, lit. bùtas ‘Haus’); prá-bhūta-ḥ ‘reichlich, zahlreich’, npers. Inf. būdan ‘sein’;
ai. bhū́ti-ḥ, bhūtí-ḥ f. ‘Sein, Wohlsein, guter Zustand, Gedeihen’ (av. būti- m. ‘Name eines daēva’? = aksl. za-, po-, prě-bytь, russ. bytь, Inf. aksl. byti, lit. bū́ti; mit gr. φύσις).
Pass. ai. bhūyate; kaus. bhāvayati ‘bringt ins Dasein; hegt und pflegt, erfrischt’, Partiz. bhāvita-ḥ auch ‘angenehm erregt, gut gestimmt’ (= aksl. iz-baviti ‘befreien, erlösen’), mit ders. Dehnstufe bhāvá-ḥ ‘Sein, Werden, Zuneigung’ (: russ. za-báva f. ‘Unterhaltung’) neben bhavá-ḥ ‘Entstehung, Wohlfahrt, Heil’;
bhavítram ‘Welt’ (ablaut. mit gr. φύτλᾱ ‘Natur, Geschlecht’ und lit. būklà ‘Wohnung’ usw., und mit germ. *buþla- und *bōþla-, woneben mit Formans -dhlo- čech. bydlo); bhavana-m ‘das Werden; Wohnstätte, Haus (: alb. bane, aber mir. būan ‘standhaft’ aus *bhou-no-), ablaut. bhúvana-m ‘Wesen’;
ai. bhū́- f. ‘Erde, Welt’, bhū́mī, bhū́miḥ-, av. ap. būmī-, npers. būm ‘Erde’, ai. bhū́man- n. ‘Erde, Welt, Sein’ (= gr. φῦμα), bhūmán- m. ‘Fülle, Menge, Reichtum’; pra-bhú-ḥ ‘mächtig, hervorragend’;
s-St. bhaviṣ-ṇu-ḥ ‘werdend, gedeihend’, bhū́ṣati ‘macht gedeihen, stärkt’, bhūṣayati ‘schmückt’, bhūṣana-m ‘Amulett, Schmuck’.
Die ī-Basis *bh(e)u̯ī-, wie es scheint, im ai. bṓbhavīti Intens. und bhávī-tva-ḥ ‘zukünftig’; über iran. bī-Formen s. unten.
Arm. bois, Gen. busoy ‘Schößling, Kraut, Pflanze’, busanim ‘sprieße auf’, ferner vielleicht boin, Gen. bunoi ‘Nest’ (*bheu-no-), schwundstufig bun, Gen. bnoi ‘Stamm’.
Thrak. ON Κασί-βουνον.
Gr. φύω (lesb. φυίω wie osk. fuia, s. unten), ‘zeuge’ (Aor. ἔφυσα), φύομαι ‘werde, wachse’ (vgl. Schwyzer Gr. Gr. I, 686), wohl Neubildungen zum Aor. ἔφῡν ‘wurde’, daneben (Neubildung?) ἐφύην; φυτόν ‘Gewächs, Pflanze, Kind, Geschwür’, φυή ‘Wuchs; Natur, Charakter’, φῦμα n. ‘Gewächs, Geschwür’, φύσις ‘Natur’, φῦλον n. ‘Stamm, Geschlecht, Art’, φῡλή ‘Gemeinde und von ihr gestellte Heeresabteilung’ (: aksl. bylъ, l-Partiz. bylьje); dehnstufiges *bhō[u]lo- vielleicht in φωλεός, φωλειός ‘Schlupfwinkel, Lager wilder Tiere’, φωλεύω ‘schlafe in einer Höhle’, φωλίς ‘ein Seefisch, der sich im Schlamm verbirgt’; aber aisl. bōl n. ‘Lager für Tiere und Menschen’, ist kein von bōl (wohl aus *bōþla) ‘Wohnstätte’ verschiedenes Wort; dazu schwundstufig schwed. mdartl. bylja, bölja ‘kleines Nest’ aus *bulja.
Als 2. Kompos.-glied in ὑπερφυής, ὑπερ-φ[*ϝ]ίαλος. Über φῖτυ s. unten.
Illyr. VN Buni, ON Bοῦννος (: alb. bunë).
Messap. βύριον· οἴκημα, βαυρία· οἰκία Hes. (:ahd. būr);
alb. buj, bûj (*bunjō) ‘wohne, übernachte’, burr, burrë (*buro-) ‘Mann, Ehemann’, banë ‘Wohnung, Aufenthalt, halb verfallenes Haus’ (*bhou̯onā: ai. bhavanam), banoj ‘wohne’; bun(ë) ‘Sennhütte’ (*bhunā); vielleicht auch bōtë ‘Erde, Boden, Welt, Leute’ (*bhu̯ā-tā oder *bhu̯ē-tā).
Lat. fuī (alat. fūī) ‘bin gewesen’ aus *fū-ai, Umgestaltung des alten Aor. *fūm (= gr. ἔ-φῡν, ai. á-bhūt ‘er war’), fu-tūrus ‘künftig’, forem ‘wäre’, fore ‘sein werden’, alat. Konj. fuam, fuat ‘sei’ (*bhuu̯ām; vgl. lit. bùvo ‘war’ aus *bhu-u̯āt), daneben -bam (*bhu̯ām : osk. fu-fans ‘erant’, air. -bā ‘ich war’) in legē-bam usw., vgl. lat.-fal. -bō (aus *bhu̯ō) in amā-bō, alat. venī-bō, fal. pipafþ usw. mit dem ir. b-Futurum (do-rīmiub ‘ich werde aufzählen’ aus *to-rīm-ī-bu̯ō), Intensiv futāvit ‘fuit’;
osk. fu-fans ‘erant’, fu-fens ‘fuērunt’, fusíd = lat. foret, fust (= umbr. fust) ‘erit’ und ‘fuerit’, fuid Konj.-Perf. ‘fuerit’; aber über futír ‘Tochter’ s. Vetter Gl. 29, 235, 242 ff. gegen WH. I 557, 867;
umbr. fust ‘erit’, furent ‘erunt’ (*fuset, *fusent), fefure ‘fuerint’, futu ‘esto’ (fuu̯etōd oder fu-tōd).
Ein i̯o/ī-Präs. zur Wz. *bhū̆- : *bhu̯-ii̯ō liegt vor in lat. fīō, fī̆erī ‘werden, entstehen, erzeugt werden’, das ī statt von fīs, fīt (*bhu̯-ī-si, *bhu̯-ī-ti) bezogen; osk. fiiet (*bhu̯ii̯ent) ‘fiunt’, umbr. fito ‘facta, bona?’, fuia ‘fīat’, fuiest ‘fīet’ (*bhu-i̯ō neben *bhu̯ii̯ō wie in lesb. φυίω, s. oben);
lat. Nominalbildungen nur in dubius ‘zweifelnd, unsicher’ (*du-bhu̯-ii̯o-s ‘doppelgestaltig’, vgl. umbr. di-fue ‘bifidum’ < *du̯i-bhui̯om), probus ‘gut gedeihend, redlich’ (*pro-bhu̯os : ai. pra-bhú-ḥ ‘hervorragend’), osk. am-prufid ‘improbē’, prúfatted ‘probāvit’, umbr. prufe ‘probē’; lat. super-bus ‘hochmütig’.
Über lat. moribundus s. Niedermann Mél. Meillet 104, Benveniste MSL. 34, 189.
Air. baë ‘Nutzen’ (*bhu̯ǝ-i̯om), būan ‘standhaft, gut’ (*bhouno-, dazu cymr. bun ‘Königin, Frau’); mir. baile ‘Heim, Ort’ (*bhu̯ǝ-lii̯o-);
air. buith ‘sein’ (ursprgl. Dat. des ā-St. both < *bhutā = cymr. bod, corn. bos, bret. bout = air. both f. ‘Hütte’, cymr. bod f. ‘Wohnung’: lit. bùtas ‘Haus’; hierzu auch mir. for-baid ‘Grabtuch, Bahre’), Fut. -bīa ‘wird sein’ (= lat. fiat), Prät. 1. Sg. (*bhu̯ām), 3. Sg. boī (*bhōu̯e), Pass. Prät. -both ‘man war’ (*bhu-to-); das Paradigma des Verbum Subst. und der Kopula besteht aus Formen von es- und bheu-, z. B. hat die 1. Sg. Präs. Konj. air. bēu (*bh-esō) den Anlaut von bheu- bezogen;
air. -bīu ‘ich pflege zu sein’, mcymr. bydaf, corn. bethaf, mbret. bezaff ds. (*bhu̯ii̯ō = lat. fīō, daneben *bhu̯ī- in air. bīth, mcymr. bit ‘estō’ = lat. fīt);
gall. PN Vindo-bios (*-bhu̯ii̯os), vgl. cymr. gwyn-fyd ‘Glück’ (‘weiße Welt’, byd), air. su-b(a)e ‘Freude’ (*su-bhu̯ii̯o-), du-b(a)e (du = gr. δυς-) ‘Trauer’;
got. bauan ‘wohnen, bewohnen’, ald bauan ‘ein Leben führen’, gabauan ‘Wohnung aufschlagen’ (*bhōu̯ō, Vokalismus wie in ai. bhāvayati, bhāva-ḥ, slav. baviti), aisl. būa (bjō, būinn) ‘wohnen, instand bringen, ausrüsten’, ags. būan und buw(i)an (būde, gebūen) ‘wohnen, bebauen’ (daneben ags. bōgian, afries. bōgia ‘wohnen’, lautlicher Typus von got. stōja aus *stōwijō und ō als ursprünglichen Vokal stützend), ahd. būan (būta, gibūan) ‘wohnen, bebauen’, nhd. bauen; aisl. byggja ‘an einem Orte wohnen, bebauen, bevölkern’, später ‘erbauen, bauen’ (aus *buwwjan?*bewwjan?); aisl. n. ‘Wohnort, Wirtschaft, Haushalt’, ags. n. ‘Wohnung’ (Pl. by n. vom i-St. *būwi- = aisl. bȳr m. ‘Wohnstätte, Hof’; ähnlich lit. būvis ‘bleibender Aufenthalt’), ahd. , mhd. , Gen. būwes m., selten n. ‘Bestellung des Feldes, Wohnung, Gebäude’, nhd. Bau;
aisl. būð f. ‘Wohnung, Zelt, Hütte’; aschwed. bōþ, mnd. bōde, mhd. buode und būde ‘Hütte, Gezelt’, nhd. Bude (*bhō[u]-tā); mnd. bōdel ‘Vermögen’, bōl ‘Landgut’, ags. bold und botl n. ‘Wohnung, Haus’, *byldan, engl. to build ‘bauen’, afries. bold und bōdel ‘Haus, Hausgerät, Eigentum’ (*bōþla- aus idg. *bhō[u]tlo- und *buþla-, vgl. lit. būklà und westsl. bydlo), ebenso aisl. bōl n. ‘Wohnstätte’ (s. oben auch zu bōl ‘Lager’);
aisl. būr n. ‘Vorratshaus, Frauengemach’, ags. būr m. ‘Hütte, Zimmer’, ahd. būr m. ‘Haus, Käfig’, nhd. (Vogel-)Bauer, wovon ahd. nāhgibūr, ags. nēahgebūr, nhd. Nachbar, engl. neighbour und ahd. gibūr(o), mhd. gebūr(e), dann būr, nhd. Bauer ‘rusticus’;
ags. bēo ‘ich bin’ (*bhu̯ii̯ō = lat. fīō, air. -bīu), daneben bēom, ahd. bim usw. nach *im von *es- ‘sein’, wie ahd. bis(t), ags. bis nach is.
Vielleicht got. bagms, ahd. bōum, ags. bēam ‘Baum’ aus *bhou̯(ǝ)mo- ‘φυτόν’ und aisl. bygg n. ‘Gerste’, as. Gen. PL bewō ‘Saat, Ertrag’, ags. bēow n. ‘Gerste’ (*bewwa-) als ‘Angebautes’.
Lit. bū́ti (lett. bût, apr. boūt) ‘sein’, bū́tų Supin. ‘zu sein’ (apr. būton Inf.), Partiz.bū́tas ‘gewesen’, Fut. bū́siu (lett. bûšu), Prät. bùvo ‘er war’ (vgl. auch buvó-ju, -ti ‘zu sein pflegen’ und aksl. Iter. byvati); Opt. apr. bousai ‘er sei’, Prät. bēi, be ‘er war’ (von einer mit -ēi- erweiterten Basis);
lit. bū̃vis m. ‘Sein, Leben’, buvinė́ti ‘hie und da ein Weilchen bleiben’, apr. buwinait ‘wohnet!’;
lett. bûšana ‘Sein, Wesen, Zustand’, apr. bousennis ‘Stand’; lit. bùtas, apr. (Akk.) buttan ‘Haus’;
lit. būklas (*būtla-) ‘cubile, latebrae ferarum’, pabū̃klas ‘Instrument, Gerät; Erscheinung, Gespenst’, būklà, būklė̃ ‘praesentia, Wohnung’, ostlit. búklė ds. (s. oben; dazu buklùs ‘weise, schlau’);
aksl. byti ‘werden, sein’, lo- Partiz. bylъ ‘gewesen’ (davon bylьje ‘Kraut; Heilkraut’, vgl. zur Bed. φυτόν), Aor. bě ‘war’ (*bhu̯ē-t); Imperf. běaše, Fut. Partiz. ksl. byšęšteje, byšąšteje ‘τὸ μέλλον’, Kondiz. 3. Pl. bǫ (*bhu̯ā-nt), Partiz. za-bъvenъ ‘vergessen’, neben sonstigem Partiz. *byt z. B. in russ. zabýtyj ‘vergessen’, vgl. dazu auch Subst. russ. bytъ ‘Wesen, Lebensart’ u. dgl., apoln. byto ‘Nahrung’, aksl. iz-bytъkъ ‘Überfluß, Rest’ u. dgl., bytьje ‘das Dasein’;
aksl. zabytь ‘Vergessen’, pobytь ‘Sieg’, prěbytь ‘Aufenthalt’, russ. bytь ‘Wesen, Geschöpf; Tatbestand’;
Präs. aksl. bǫdǫ ‘werde, γίγνομαι’, als Fut.: ‘werde sein’ (ob zu lat. Adj. auf -bundus?); Kaus. aksl. izbaviti ‘befreien, erlösen’ u. dgl. (: ai. bhāva-yati, vgl. zum Vokalismus auch got. bauan und aksl. zabava ‘Verweilen, Beschäftigung, Zeitvertreib’); čech. bydlo ‘Aufenthaltsort, Wohnung’, poln. bydło ‘Vieh’ (aus *’Stand, Wohlstand, Habe’).
Vielleicht hierher (Pedersen Toch. 2281) toch. В pyautk-, A pyotk-, AB pyutk- ‘zustande kommen’, med. ‘zustande bringen’.
Von der Basis bh(e)u̯ī-:
npers. Imp. bī-d ‘seid!’; apers. Opt. bī-yāh setzt Wackernagel KZ. 46, 270 = ai. bhū-yā́-ḥ, -t;
gr. φῖτυ n. ‘Keim, Sproß’ = φίτῡμα, φῑτύω ‘erzeuge, säe, pflanze’;
lit. alt. bit(i) ‘ег war’, auch Kondit. 1. Pl. (sùktum-) bime; lett. biju, bija ‘ich, er war’ (lett. bijā- erweitert aus athemat. *bhu̯ī-); ablaut. apr. bēi, s. oben;
aksl. Kondit. 2. 3. Sg. bi ‘wärst, wäre’ (*bhu̯ī-s, *bhu̯ī-t), wozu sekundär 1. Sg. bi-mь mit Primärendung.

WP. II 140 f., WH. I 375 f., 504 f., 557 f., 865, 867, EM. 812 f., 1004 f., Trautmann 40 f., Feist 83 f.
Specht will (KZ. 59, 58 f.) unter Heranziehung von gr. φάος ‘Licht, Heil’ = ai. bhava- ‘Segen, Heil’, φαε-σί-μβροτος usw. unsere Wz. als *bhau̯ǝ-, nicht als *bheu̯ǝ- ansetzen. S. auch oben S. 91.

es- ‘sein’, Kopula und Verbum Substantivum; bildet ursprünglich nur ein duratives Präsens wird daher einzelsprachlich vielfach durch die Wurzel bheu̯ǝ- : bhū- suppliert.

1. Ai. ásmi, ási, ásti, smás, sthá, sánti, av. ahmi, 3. Sg. asti, 3. Pl. hanti, apers. amiy;
arm. em, es, ē;
gr. hom. att. εἰμί (= ẹ̄mi, äol. ἔμμι, dor. ἠμί), εἶ (= ei aus *esi, nur att., hom. εἰς, ἐσσι), ἐστί, εἰμέν (wie εἰμί; att. ἐσμέν wie ἐστέ; dor. ἠμές), ἐστέ, εἰσί (dor. ἐντί), Dual ἐστόν;
venet. est;
alb. jam (*esmi);
lat. sum (durch Einfluß der 1. Pl.), es(s), est (Inchoat. escit, wie gr. ἔσκε), sumus, estis, sunt (Inchoat. escunt); osk. súm, est (íst); umbr. est;
air. (nur als Kopula) am (*esmi), a-t, is, ammi (*esmesi), adi-b, it (*senti, acymr. hint);
got. im, is, ist, 3. Pl. sind (*senti); aisl. em, est (ert), es (er); ags. eom (nach bēom), northumbr. am (*os-m̥), eart (Endung des Präteritopräs.), is; 3. Pl. northumbr. aron (*os-ṇt), usw.;
alit. esmì, (heute esù, dial. esmù) esì, ẽsti, Dual alt und dial. esvà, estaũ und està; lett.esmu (dial. esu), esi usw.; apr. asmai, assai (essei), est (ast);
aksl. jesmь, jesi, jestъ (*esti), jesmъ, jeste, sǫtъ (= lat. sunt); Dual jesvě, jesta, jeste, usw.;
toch. Präs. В 3. Sg. ste, star- (mit Enklitikon), 3. Pl. skente, stare, skentar; Imperf. A 1. Sg. ṣem, 2. Sg. ṣet usw., В ṣai(-), mit Optativformans idg. -oi- (nach Pedersen Tochar. 161 soll auch В nes-, A nas- ‘sein’ die Wurzel es- enthalten, das Präverb n- sei mit der Postposition В neidentisch??);
hitt. e-eš-mi (esmi), 3. Sg. e-eš-zi (eszi), 3. Pl. a-ša-an-zi (asanzi; das as durch Vokalharmonie aus *es-?).
2. Wichtige Übereinstimmungen:
Imperf. ai. ā́sam, ās, ās, bzw. Perf. ā́sa, ā́sitha, ā́sa, Pl. ā́sma, ā́sta, ā́san, Dual. ā́stam, ā́stām: gr. hom. 1. Sg. ἦα, 2. Sg hom. att. ἦσθα, 3. Sg. dor. usw. ἦς, Pl. hom. ἦμεν, ἦτε, ἦσαν, 3. Dual hom. ἤστην; mit ἦσθα vgl. hitt. e-eš-ta (ēsta) ‘war, warst’; themat. 1. Sg. 3. Pl.äol. ἔον (*e-s-om, bzw. *e-s-ont): augmentlos 3. Pl. ai. san, av. hǝn (*sent oder *sont).
Neubildungen scheinen lat. erat (*es-ā-t) = cymr. oedd ‘war’.
Gr. Imperf. ἔσκον, ἔσκε : alat. escit (die Futurbedeutung erinnert an arm. i-c̣em ‘daß ich sei’ aus prothet. *i + s + (s)ke-, Meillet Esquisse 121);
Konjunkt. ved. 2. Sg. ásas(i), 3. Sg. ásat(i): lat. Fut. eris, erit;
Optat. ved. s(i)yā́m; gr. εἴην (das ε von *ἐσμι): lat. Konj. siem, siēs, siet, umbr. sir, sei ‘sīs’, si, sei ‘sit’, sins ‘sint’: ahd. 3. Sg. ;
Imper. 2. Sg. gath.-av. zdī : gr. att. ἴσθι (*es-dhi); 3. Sg. gr. hom. att. ἔστω : lat.estō(d) : osk. estud;
3. Partizipium sent-, sont-, sṇt- ‘seiend’, z. T. mit Entwicklung zu ‘wahr, tatsächlich’, und weiter teils zu ‘gut’, teils zu ‘der wirkliche Täter, der Schuldige’: Ai. sánt- sát- m., n. (f. sat-ī́) ‘seiend, gut, wahr’, av. hant-, hat- ds.;
gr. ἐόντ-, ὄντ-, dor. ἐντ- ‘seiend’ (Schwyzer Gr. Gr. I 473, 525 4, 567, 678), Nom. Pl. τὰ ὄντα ‘Gegenwart, Wahrheit, Besitz’, abgeleitet ουσία, dor. ἐσσία, ὠσία f. ‘Eigentum, Natur, Wirklichkeit’, usw.;
lat. in prae-sēns, -sentis ‘gegenwärtig’, osk. praesentid ‘praesente’, ab-sēns ‘abwesend’; sōns, Gen. sontis ‘schuldig, schädlich’ (vgl. sonticus morbus ‘Epilepsie’?);
urgerm. *sanþa- ‘wahr’ in anord. sannr, saðr, ahd. sand, as. sōð ‘wahr, und ‘wessen Schuld ohne Zweifel steht’, ags. sōð ‘wahr’; daneben tiefstufig germ. *sun(ð)já-z, got. *sunjis ‘wahr’ (sunja ‘Wahrheit’); die eigentliche Bed. noch in bisunjanē ‘ringsum’, ursprüngl. Gen. Pl. ‘der ringsum seienden’ = ai. satyá- ‘wahr, recht’ (*sṇti̯o-), n. ‘Wahrheit’, av. haiθya- ‘wahr, echt’, apers. hašiya- ds.;
mit erhaltenem oder assim. d ahd. suntea, as. sundea, afries. sende, aisl. synð, synd < mnd. sünde, ags. synn f. ‘Sünde, Verbrechen’ (urgerm. *sunðī: *sun(ð)jāz), weiter zu as. ahd. sunnea ‘Hinderung, Not’, aisl. syn ‘Ableugnung’;
apr. Nom. Sg. sins, Dat. Sg. sentismu, alit. Akk. Sg. m. santį, lit. są̃s, sañčio (jünger ẽsąs, ė̃sąs m., ẽsanti f.), lett. esuots ‘seiend’; Gerundium lit. sant;
aksl. sy (: ai. sán), Gen. Sg. m. sǫšta;
hitt. aš-ša-an-za (assanz) ‘seiend’;
to-Partiz. *s-e-tó-, s-o-tó- in gr. ἐτά· ἀληθῆ. ἀγαθά Hes., ἐτάζω ‘prüfe’, ἐτεός, ἐτυμός ‘wahr, wirklich’ und ὅσιος ‘recht, erlaubt, fromm’;
ti-Abstrakta: ai. abhí-ṣti- f. ‘Hilfe’ (abhi-ṣtí- m. ‘Helfer’), av. aiwišti- f. ‘Studium’; ai. úpа-stí- m. ‘Untergebener’ (ai. sv-astí- f. ‘Wohlsein’ wohl ar. Neubildung); vgl. gr. ἐστώ ‘οὐσία’, ἀπεστώ, ἀπεστύς Hes. ‘Abwesenheit’ u. dgl.;
über das vielleicht hierher gehörige gr. ἐσ-θλός ‘tüchtig, gut, glücklich’, dor. ἐσλός, arkad. ἑσλός vgl. Schwyzer Gr. Gr. I 5335, Specht Dekl. 256.

WP. I 160 f., Schwyzer Gr. Gr. I 676 ff., Trautmann 71, usw. esu-s

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

zijn II ww., mnl. sijn. = ohd. sîn (nhd. sein), mnd. sîn “zijn”. Jongere infinitief naast wezen, in den loop van de ohd. periode opgekomen onder invloed der vormen van ’t ww., die met s begonnen, en die evenals got. im “ik ben”, is, je bent”, ist (mnl. nnl. is, onfr. ohd. nhd. ist, os. is, ist, ofri. ags. eng. is) “hij is” van den idg. wortel es- komen; zoo is got. ist = ier. is, lat. est, gr. estí, russ. jest' (obg. jestŭ met secundairen uitgang), lit. e͂sti, oi. ásti, idg. *és-ti “hij is”; got. im, on. em, ws. eom, angl. eam, am (eng. am) = ier. am, gr. eími, obg. jesmĭ, lit. esmì), arm. em, oi. ásmi, idg. *és-mi “ik ben”. De b van ndl. (ik) ben, mnl. bem, ben, bim, bin, onfr. ohd. bim, bin (nhd. bin), os. bium, biun, bion, ofri. bim, bin, bem, ben, angl. bîom komt van een 1. pers. met anderen uitgang, overeenstemmend met ags. (ws.) bêo, oudws. *bîo, m.a.w. ndl. ben enz. zijn door contaminatie van *im, *em en *biju > *ƀijô ontstaan. Dit *ƀijô komt met ier. -bíu “ik pleeg te zijn”, lat. fîo “ik word”, gr. phĩtu “’t voortgebrachte, spruit”, obg. bimĭ “ik zou zijn”, lit. bit(i) “hij was” van een idg. basis bh(w)î-, een afl. van bhû-, waarover zie bij bouwen. B-anlaut komt in ’t Mnl. Onfr. Ohd. (Nhd.) Os. Ags. ook in den tweeden persoon enk. voor, in ’t Ohd. bovendien in den 1. en 2. pers. mv., in ’t Ags. in alle vormen van ’t praesens, met inbegrip van optatief, imper. en inf. (eng. to be), nnl. in bent, dial. en vulg. in bennen. Zie nog bij gezond.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

zijn II ww. Ags. (ws.) eom (angl. eam) heeft tweeklank naar bêo, bîo.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ben 2, 1ste pers. enk. van zijn, Mnl. ben, bem, Os. bium + Ohd. bin (Mhd. en Nhd. id.), Ags. beom, Ofri. bem; komt in ’t Oostgerm. (On., Go.) niet voor + Skr. wrt. bhu = zijn, Zend wrt. bu = zijn, Lat. fui = ik was, futurus = zullende zijn, fio = ik word, Gr. phúein = doen wassen, Alb. buj = vernachten, Oier. ro-boi = was, Lit. buti, Osl. byti, Ru. byt= zijn: Idg. wrt. bheu, van waar ook bouwen. — De slot-n, vroeger m, is een Idg. suff. mi voor den 1sten pers. (z. ís, wezen, zijn).

is, 3e p. praes. van zijn, Mnl. is, Os. is en ist + Ohd. ist (Mhd. en Nhd. id.), Ags. is (Eng. is), Ofri. ist, Go. ist, Ug. *isti + Skr. asti, Gr. ésti, Lat. est, Oier. is, Ru. jesti, Lit. ẽsti: Idg. *esti, van Idg. wrt. es (st. os, zw. s) = bestaan (z. zijn).

zijn 1 ono.w. (wezen), Mnl. sijn + Mhd. sîn (Nhd. sein): gevormd uit het meerv. van het praesens, naar analogie van al de andere werkw., waar infin. en meerv. praesens gelijk zijn: Ndl. wij en zij zijn, Mnl. wi en si sijn, Os. sind + Ohd. sint (Mhd. id., Nhd. sind), Ags. sind, Ofri. send, Go. sijum en sind + Lat. simus en sint: van den zw. gr. van wrt. es: z. is.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

zien (ww.) zijn, bestaan; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) sien, Vreugmiddelnederlands sin <1100>.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

syn: – syne – , subst. gebr. bes. vnw. (v. sy I); Ndl. (de/het) zijne, vgl. Scho TO 92, 101-2, 106-9.

ware II: in verbg.: as ’t – , asof, as dit sou gewees het; impf. opt. van wees; Ndl. ware (Mnl. ware/waer/were), impf. ind. ekv. was, mv. waren, as onpers. ww. (dus ekv.) opt. (het) ware (WMnl. IX 1756).

was IV: hulpww., impf. tydsvorm v. wees; vgl. Ndl. was (ekv.) en waren (mv.), Hd. war en waren, Eng. was en were, v. verder wees II.

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Wie niet voor mij is, is tegen mij, er zijn slechts uitgesproken voorstanders òf tegenstanders; iemands neutrale houding is te beschouwen als een hindernis, als tegenwerking.

'Wie niet met mij is, is tegen mij, en wie niet met mij samenbrengt, drijft uiteen', zo spreekt Jezus volgens Matteüs 12:30 (NBV) tot zijn discipelen. De uitdrukking bevat gewoonlijk het voorzetsel voor in plaats van met.

Luikse Diatessaron (1291-1300), p. 76, 30. Die met mi nin es, hijs iegen mi, ende die met mi nin ghedert, hi schedt.
In de gemeentepolitiek past vijand-denken -- wie niet voor mij of mijn voorstel is, is tegen mij -- niet. (Meppeler Courant, feb. 1995)
Wallage: '[...] Max heeft iets Messiaans. In het Oude Testament staat: van de vier hoeken der aarde zal ik u brengen naar het land dat ik u heb beloofd. Zo is Max van den Berg.' 'Maar het is niet voor niets dat wat de één een Messias vindt, de ander ziet als een valse Messias [...]. In zijn argumentatie zit iets van: wie niet voor me is, is tegen me. Dat roept reactie op.' (De Volkskrant, 15-5-1999, p. 5V)

S. Theissen (1978), Germanismen in het Nederlands, Hasselt

zijn (te + inf.)

‘Deze besluiten zijn voor 1 jan. uit te voeren.’ (Koenen)

Sommige puristen beschouwen het gebruik van zijn + te + infinitief in de zin van ‘moeten + worden + verleden deelwoord’ als een germanisme. Het zou echter evengoed een anglicisme of een gallicisme kunnen zijn.

Slechts een enkel woordenboek heeft dit gebruik van zijn + te + inf. opgenomen, nl. Koenen, die het echter tot de ambtelijke taal beperkt. In de algemene taal is deze constructie inderdaad niet zeer gebruikelijk.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

zijn ‘bestaan’ -> Negerhollands si ‘bestaan’; Berbice-Nederlands da ‘bestaan’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zijn* bestaan 0776-800 [CG II1 Utr. doopbelofte]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal