Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zij - (voornaamwoord)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

zij pers. vnw.
Onl. sie, sia (3e pers. mv. en ev. v.) ‘zij’ [10e eeuw; W.Ps.], ook siu (3 pers. ev. v.) [ca. 1100; Will.]; mnl. si, sie; nnl. zij.
Os. , siu, sia, sie (mnd. sie, si); ohd. , siu, sio, sie (nhd. sie); ofri. se (alleen enclitisch, nfri. se, naast sy uit het Nederlands); alle ‘zij (ev. v. en mv.)’; got. si alleen ‘zij (ev.v.)’. Voor ne. she ‘zij (ev. v.)’ en mnl. soe ‘id.’ zie → d(i)e.
Persoonlijke voornaamwoorden voor de derde persoon bestonden in het Proto-Indo-Europees niet als apart paradigma en zijn terug te voeren op aanwijzende voornaamwoorden. Voor het Germaans is dat in de meeste gevallen pie. *h1e, waarvan *ih2 de bijbehorende nominatief enkelvoud vrouwelijk is. Voorafgegaan door het aanwijzend partikel pie. *so leidde dit in het Gotisch en het West-Germaans tot *si of *sī. In het West-Germaans ontstonden hierbij, grotendeels reeds voor de schriftelijke overlevering, onder invloed van de uitgangen van aanwijzende voornaamwoorden (→ d(i)e enz.) de langere vormen zoals hierboven genoemd. Ook breidde de functie zich uit tot de 3e pers.mv. De klinker van die heeft in het Nederlands niet doorgezet zoals gebeurde bij het Duitse sie. Mede onder invloed van de persoonlijke voornaamwoorden → hij, → gij en → wij is in beklemtoonde positie uiteindelijk *sī > mnl. si > nnl. zij de gewone vorm geworden. De onbeklemtoonde vorm is ze. Voor het persoonlijk voornaamwoord voor de 3e pers. ev. v. en mv. in de andere naamvallen, zie → haar 1 en → hun, hen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zij* [pers. vnw.] {si 1200} het pers. vnw. vr. enk. verwant met oudhoogduits si, oudfries se, gotisch si; buiten het germ. grieks hi, oudiers , oudindisch sīm (4e nv.). Als pers. vnw. mv. is middelnederlands si secundair ontstaan uit sie, oudnederlands sia {901-1000} oudsaksisch sia, sea, oudhoogduits si-.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

zij vnw., mnl. , eig. vr. enk. vgl. ohd. , ofri. se, got. si; iers , gr. (Sophokles). — Daarentegen is mnl. si voor mv. secundair ontstaan uit ouder sie, onfrank. sia, m. v. o., os. sia, sea m. v. siu o., ohd. sie m. sio v. siu o. (nhd. sie). — Verder kent het mnl. nog soe v. enk. < germ. *sō = oi. , gr. en su, eerder te vergelijken met os. ohd. siu, oe. sīo, sēo (ne. she). — Alle uitgaande van het idg. pronomen *so: : (IEW 978-979).

Er komen in het fri. en oe. ook vormen met h voor, zoals fri. hia. oe. hīe en ofri. hiu, oe. hīo, hēo met secundaire h, misschien onder invloed van hij.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

zij vnw., mnl. sī̆. Als v. enk. = ohd. sī̆, ofri. se (met zwaktonige vocaal), got. si “ea”, ier. , gr. ī (Sophocles) “id.”; hierbij oi. sîm, accus. der drie genera en numeri. In het mv. is mnl. sī̆ secundair (onder invloed van wī̆, ghī̆) opgekomen naast ’t oudere sie = onfr. sia m. v. o., ohd. sie m., sio v., siu o. (nhd. sie), os. sia, sea m. v., siu o. (ofri. se m. v. o. is wsch. uit *sī̆ ontstaan, als mnl. sī̆ te beoordeelen; hiernaast hia, met secundaire h evenals ags. hîe). Mnl. v. enk. waarschijnlijk = ohd. siu, os. siu (ofri. hiu, ags. hîo, hêo; sîo, sêo = “die, deze, de”, eng. she = “zij”), minder wsch. evenals soe uit *. Sie v. enk. wsch. naar sie: sī̆ in ’t mv., mogelijk ook naar : dial. hie “hij”. Mnl. soe nomin. v. enk. “zij” = got. so, on. “die, de”, idg. *, v. van *so (zie de I), waarbij ook idg. * en de andere hier besproken eerst germ. vormen te brengen zijn. Zie nog ze.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

zij voornw., Mnl. si, Os. vr. enk. nom. siu, acc. sia, meerv. nom. en acc. m. sia, vr. sia, onz. siu + Ohd. vr. enk. nom. siu, acc. sia, meerv. nom. en acc. m. sie, vr. sio, onz. siu (Mhd. sie, Nhd. id.), Ags. alleen vr. nom. enk. seo (Eng. she), Ofri. vr. enk. nom. en acc., alsook 3 gesl. meerv. nom. en acc. se, On. vr. enk. nom. su, Go. id. si: een afleid. van den s-stam besproken bij die.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

zie (pers. vnw. ev. en mv.) zij; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) sij, Aajdnederlands sie <901-1000>.

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

zij (1). Het persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon meervoud van alle geslachten wordt volgens het WNT, deel xxviii, kolom 369-370, dikwijls gebruikt in vooral gewestelijke uitdrukkingen wannneer men bepaalde zaken, persoonsattributen of lichaamsdelen niet wil noemen of behoeft te benoemen. Zo is ze in toepassing op de testikels je kunt ze me kussen! Vgl. voor dezelfde letterlijke betekenis Mullebrouck (1984): ge weet ze hangen, ge moogt ze kussen! De betekenis van deze verwensingen is afgezwakt tot ‘bekijk het maar, ik stel niet langer prijs op je gezelschap, donder maar op’. De emotionele betekenis wijst vooral op minachting, verachting enz.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

zij, ze ‘persoonlijk voornaamwoord’ -> Chinees-Maleis sèy ‘persoonlijk voornaamwoord’; Javindo sij, se ‘persoonlijk voornaamwoord’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zij* persoonlijk voornaamwoord 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut