Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zigzag - (lijn met scherpe hoeken)

Etymologische (standaard)werken

Michiel de Vaan (2014-2018), Addenda EWN, gepubliceerd op www.neerlandistiek.nl"

zigzag bw. zn. ‘schuin heen en weer; geknikte lijn’
Nnl. zn. ziegezage, mv. -n (1716, Oprechte Haerlemsche Courant), zigezag, mv. zigezagen (1732, Leydse Courant), ziguezagues mv. (1734), sic-sac (1749), ziczac (1767), zigzag (1844), zikzak (1861). Eerst ‘hoekige en schuin lopende loopgraaf’ bij belegeringen, allereerst bij het beleg van Maastricht in 1673 onder leiding van Vauban; later ook ‘lijn die beurtelings de ene en de andere kant opgaat’ en ‘op en neer gaande beweging, bijv. van een rups’ (1767). Vormen met een k-klank verdwijnen na 1900 bijna geheel.
Gezien de vormen en de context ontleend aan Frans zigzac (1662), ziguezague (1673), zigzag (1680), ziczac (1694) ‘zigzag(lijn)’. Dat is volgens sommige woordenboeken ontleend aan Duits zickzack bw. (1710 sicsac, 1716 zigzag), dat als geredupliceerde variant van Duits Zacke ‘punt’ wordt gezien. Maar in het Duits komt het woord ook eerst als krijgskundige term voor, en de oudste Duitse vorm heeft een s-, die erop wijst dat de huidige z- [ts-] een spellingsuitspraak is (zo Franz.Etym.Wb. deel 14, p. 663). Omgekeerd kan ziguezague moeilijk als weergave van Duits zickzack opgevat worden. Dus is het Franse woord ouder en de bron van het Duitse. De uiteindelijke herkomst van het Franse woord is onbekend, al lijkt een klanksymbolische vorm met de bekende i-a variatie (als in Frans tic tac), die een herhaalde beweging of geluid aanduidt, het meest waarschijnlijk.
[Gepubliceerd op 16-02-2017 op Neerlandistiek.nl]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zigzag [lijn met scherpe hoeken] {sic-sac [in hoeken lopende loopgraaf] 1740, ziczac [zigzagvorm] 1767, zigzag 1834} frans zigzac, hoogduits zickzack, maar ouder sicsac; zowel de spelling van de laatste vorm, i.h.b. van de anlaut, als het feit dat het woord eerder in het fr. is aangetroffen dan in het hd., doet vermoeden dat we met een fr. woord te maken hebben, dat wel in eerste aanleg klanknabootsend is gevormd op basis van scier [zagen, het geluid van de neergaande en opgaande haal van de zaag, vervolgens de heen en weer gaande beweging ervan uitbeeldend].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

zigzag znw. bijw. eerst nnl. evenals fra. zigzag (sedert 1680) en misschien door bemiddeling van dit woord < nhd. zickzack (sedert 1710 bekend als sicsac; een nieuw woord gebruikt bij het beleg van Landau 1703; maar blijkens het fra. aanmerkelijk ouder). Het zal wel met reduplicatie en klinkervariatie gevormd van mhd. zacke (= nnl. tak) ‘punt, spits’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

zigzag znw. bijw., eerst later-nnl. Een ook elders voorkomende onomatop. allitereerende ablautformatie: fr. zigzag, hd. zickzack m. De hd. vorm is wsch. de oudste: die kan zijn gevormd bij zacken m. “punt, spits” (zie tak); vgl. klinkklank.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1sigsag b.nw.
Wat heen en weer kronkel met skerp draaie.
Uit Ndl. zigzag (1868).
D. zickzack (18de eeu), Eng. zig-zag (1750), Fr. zigzag.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

sigsag: skerphoekig regs en links; Nnl. zigzag, soos Eng. en Fr. zig-zag, wsk. uit Hd. zickzack (wat wsk. verb. hou m. zacken, “punt, spits”), vgl. vorme soos tiktak, wirwar, gew. kn.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

zigzag ‘lijn met scherpe hoeken’ -> Indonesisch siksak, zigzag ‘lijn met scherpe hoeken’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zigzag lijn met scherpe hoeken 1767 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut