Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zeloot - (godsdienstijveraar)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

zeloot zn. ‘godsdienstijveraar’
Mnl. zeloten (mv.) ‘leden van een joodse stroming van fanatieke gelovigen’ in Dese murdeners met haren roten. Hieten hem seluen zeloten ‘al deze horden misdadigers noemden zich zeloten’ [1285; VMNW]; nnl. zeloot [1778; WNT], ook algemener ‘godsdienstijveraar’ [1778; WNT].
Ontleend aan christelijk Latijn zelotes ‘fanatieke joodse gelovige’, ontleend aan Grieks zēlōtḗs ‘fanatieke volger’, een afleiding van zẽlos ‘geestdrift, ijver’, waarvan de verdere herkomst onzeker is; zie ook → jaloers.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zeloot [ijveraar] {zelote [ijveraar, fanaticus] 1285} < frans zélote [ijveraar] < chr. latijn zelotes [iem. die naijverig, jaloers is, vurig aanhanger, ijveraar] < grieks zèlōtès [idem], van zèlos [(wed)ijver, naijver, jaloezie] (vgl. jaloers).

Thematische woordenboeken

M. De Coster (2007), Groot scheldwoordenboek: van apenkont tot zweefteef, Antwerpen

zeloot: iemand die op onverdraagzame wijze andersdenkenden op vooral religieus gebied bestrijdt en tracht te vervolgen; fanatiekeling; dweper. De term wordt ook buiten het geloof gebruikt. In politieke kringen heeft men het wel eens over eurozeloten*.

Maar, want zelfs den klerikalen zeloot is het niet gegeven op alles bedacht te zijn. (Cd. Busken Huet, Litterarische Fantasien en Kritieken, 1868-1885)
Bovendien… Bilderdyk was ’n zeloot in den geloove. (Multatuli, Ideeën, 1877)

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Zeloot, (lett.) ijveraar; joodse activist tegen het Romeinse bewind; (fig.) te fanatieke voorvechter van een zaak.

Een zeloot, letterlijk: 'ijveraar', was lid van een groepering die zich met geweld verzette tegen de bezetting van Judea door de Romeinen. Tijdens de joodse oorlog (66-73 n.Chr.) traden zij hard op tegen zowel de Romeinen als tegen meer gematigde joodse groeperingen. In de bijbel komen we de zeloten uitsluitend tegen in de toenaam van een van Jezus' discipelen, Simon de Zeloot, in de NBG (onder andere in Matteüs 10:4 en Lucas 6:15). In de NBV is deze toenaam weergegeven als 'Kananeüs' en 'de IJveraar'. Het woord heeft in het hedendaagse Nederlands een negatieve klank: het wordt gebruikt ter aanduiding van mensen die zich naar de mening van anderen op een te extreme wijze ergens voor inzetten.

Luikse Diatessaron (1291-1300), p. 40, 11-12. Symon die ghenamt es Zelotes.
Wat mij te ver gaat, is dat hij in een hoek wordt gezet als een soort zeloot die bestreden moet worden. (NRC, apr. 1994)
De zeloot Jan Leijten (68) is advocaat-generaal bij de Hoge Raad in buitengewone dienst en emeritus hoogleraar van de Universiteit van Nijmegen. (NRC, dec. 1994)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Zeloten (Gr. = ijveraars) heetten bij de Joden diegenen, welke zeer streng ijverden voor de naleving der wet en alle niet-Joden openlijk met hun haat vervolgden. Hun overdreven ijver veroorzaakte grootendeels den opstand tegen de Romeinen in 66 n. Chr. Thans noemt men een zeloot een hardnekkig en onverdraagzaam bestrijder van andersdenkenden, dus een ijveraar in overdreven zin.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zeloot ijveraar 1285 [CG Rijmb.] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut