Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

zeem - (zeemleer)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

zeem 1 zn. ‘(lap van) zachte leersoort’
Mnl. eerst het bn. seemsch ‘van zacht, niet-gelooid leer gemaakt’ in seemsche-lederen scorten [1422; MNW rollecouse], Een zeemse huyc van enen elenvelle ‘een zemen kapmantel van een elandenhuid’ [1441; MNW seemsch], seemsch leder [1477; Teuth.], dan seem, zeem in samenstellingen, in Soo sellen die zeemwerkers ... gheen leer touwen dan gherechtich wiltleder, d.i. herten, hinden, eelen, deynen, reen, bocken of gheyten ‘zo zullen de zeemmakers geen ander leer bewerken dan toegestaan wildleer, dat wil zegen van herten, hinden, elanden, damherten, reeën, bokken of geiten’ [1488; via MNW wiltleder]; vnnl. Een overlander mit zeem leer gecleet ‘een Duitser gekleed in zeemleer’ [1535; iWNT zeemleder], Lere dat welc oft ghetouwet is seem ‘tot zeemleer bewerkt leer’ [1556; iWNT], gheconterfeyt seem ende spaensch leyr ‘nagemaakt zeem en Spaans leer’ [1582; iWNT]; nnl. zeem ‘zemen lap’ in De glazen “doen” met spons en zeem [ca. 1900; iWNT].
De oorspr. vorm, mnl. seemsch(e)leder, vnnl. zeemle(d)er, is een halve leenvertaling van Frans peau de chamois [1387; TLF], letterlijk ‘gemzenleer’, tegenwoordig ook ‘zeemleer’. Voor de verdere etymologie van chamois ‘gems’ zie → gems. De Franse anlaut /š/ werd bij de ontlening vervangen door vnnl. s- (vóór klinker > nnl. z-), zoals bijv. ook in → sloep. De klinker in zeem is zelfs in Franse dialecten onbekend en kan alleen verklaard worden door volksetymologische invloed van → zeem 2 ‘honing’: zowel de kleur als de soepelheid van zeemleer doen denken aan honing.
Zeemle(d)er als materiaalnaam werd wel verkort tot (het) zeem, waarbij vooral de afleiding zemen (bn.) ‘gemaakt van zeemleer’ gebruikelijk werd, als in zeemen schoenen ‘schoenen van zeemleer’ [1510; iWNT zeemen III]. Het zn. (de) zeem werd later vooral gebruikelijk als voorwerpsnaam voor ‘lap van zeemleer’ en is dan een verkorting van zeemleren lap, zeemlap of zemelap.
Duits Sämischleder ‘zeemleer’, met een bn. sämisch ‘zemen’ en een oudste attestatie als semisz leder [1420; Grimm], moet via het Nederlands ontleend zijn, aangezien men anders een anlaut sch- zou verwachten (Grimm). Het woord is verder nog ontleend als Middelnederduits semes(ch) (bn.) ‘zemen’ [15e eeuw], en al dan niet via het Neder- of Hoogduits: Zweeds sämskskinn, Pools zamesz, Tsjechisch zámis, Russisch zámša. Engels chamois leather of shammy leather gaat rechtstreeks op het Frans terug.
Zeemleer werd oorspr. vervaardigd van gemzenhuid, maar vanaf de 15e eeuw gebruikte men ook huiden van andere dieren, zoals schapen, geiten, kalveren en herten. Zeemleer onderscheidt zich van “gewoon” leer doordat het niet gelooid wordt, maar alleen met vet wordt bewerkt en vervolgens bewerkt. Tegenwoordig produceert men ook synthetisch zeem.
zemen ww. ‘reinigen met een zeem’. Nnl. in de glazen moeten gezeemd, de vloer moet gedwijld [1813; iWNT]. Afleiding van zeem in de betekenis ‘zemen lap waarmee men glas schoonmaakt’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

zeem2 [zeemleer] {seemsch, zeems(ch) [leer, van leer], zeemenleder 1420-1421, seem, seemsch leder, seemen leder 1599} < frans chamois [gems, gemsleer], een internationaal sterk verbreid woord, vgl. italiaans camoscio [gems, gemzenleer, zeemleer], spaans gamuza, portugees camurça, hoogduits Sämischleder, zweeds sämsk, tsjechisch semiš, zamiš, pools zamsz; het fr. woord chamois < laat-latijn camox, dat waarschijnlijk een substraatwoord is.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

zeem 1 znw. o. m. ‘zeemleer’, mnl, sēmen, seems, seemsc, vgl. mnd. sēmes, sēmesch, nhd. sämisch(leder) o. (sedert 1420), nde. sems(lœder), nzw. sämsk. Zal wel afgeleid zijn van Samland. — Uit het nhd. stammen pools zamesz, tsjech. zámiš, russ. zámša.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

zeem- I, zeemleer (znw. o.), mnl. reeds semen (ê?) seems(c), o.a. in verbinding met lēder. = hd. sämisch(leder) o. (sedert de l5. eeuw), mnd. semes(ch), de. sems(læder), zw. sämsk, fr. chamois (vervormd naar chamois “gems”), eng. shamois, shammy. Wsch. uit čech. zámis of po. zamesz “zeemleer”, die evenals russ. zámša “id.” uit ’t Turksch worden verklaard.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

zeem 1 o. (leder), Mnl. seemsleder, uit Hgd. sämischleder, dat gelijk Eng. shammy en Fr. (peau de) chamois, over Slav. (Czech. zamiš, Ru. zamša) uit Turksch semiz = vet.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

zeem (Frans chamois)

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

Volgens sommigen is zeem afgeleid van het Zweedse sämsk, ‘leer uit Samland’, een gebied in Oost-Pruisen. Anderen houden het er echter op dat dit woord afstamt van het Franse chamois ‘gems’, of dat het via Slavische talen teruggaat op het Turks semisz ‘vet’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

zeem zeemleer 1420-1421 [MNW] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal