Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

worden - (in een toestand raken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

worden ww. ‘in een toestand raken’
Onl. werthan ‘in een toestand raken’ in that ... gebulgan uuerthe Got ‘dat God verbolgen wordt’, Feita sulun uuerthun sconitha uuostinnon ‘de schoonheden van de woestijn zullen overvloedig worden’ [10e eeuw; W.Ps.], Crist uuarth giuund ‘Christus raakte gewond’ [1001-50; CG II-1, 118], ‘ontstaan’ in Waz wirthet auor unser armon ‘wat wordt er echter van ons armen?’ [ca. 1100; Will.]; mnl. werden.
Os. werthan (mnd. werden); ohd. werdan (nhd. werden); ofri. wertha (nfri. wurde); oe. weorðan (ne. vero. worth); on. verða (nzw. varde); got. wairþan; < pgm. *werþan- ‘worden’.
De oorspr. betekenis ‘wenden, draaien’ van de wortel *werþ- is nog herkenbaar in de afleiding -waarts (in voorwaarts enz.) en zie nog het bn.waard 1 ‘een passende waarde hebbend’.
Verwant met: Latijn vertere ‘draaien’ (zie → versie en de aldaar genoemde andere woorden); Sanskrit vártate ‘draait’; Avestisch varəta- ‘draaien’; Oudpruisisch wīrst ‘worden’, Litouws vir̃sti ‘omdraaien; worden’, vartýti ‘keren’; Oudkerkslavisch vrĭtěti ‘omdraaien’ (Russisch vertét'), vratiti ‘keren’ (Russisch vorotít'); < pie. *uert-, *urt-, *uort- ‘draaien’ (LIV 691).
De gewone Middelnederlandse vorm van dit werkwoord is werden, met de klankwettige stamtijden: verleden tijd wart (ev.), worden (mv.) en verl.deelw. worden. Door verschillende factoren, zoals gewestelijke klankovergang -e- > -o- na w- (Schönfeld, par. 53), de instabiliteit van -a- voor -r- + dentaal en analogiewerking (Schönfeld, par 57b), ontstonden diverse klinkervarianten van deze stamtijden. De huidige vormen worden, werd(en), geworden raakten vanaf de 18e eeuw verankerd in de standaardtaal (WNT).
De reeds voor-Germaanse overgang van een ruimtelijk werkwoord (‘draaien’) naar een niet-ruimtelijk werkwoord dat een ontwikkeling beschrijft, komt vaker voor; vergelijkbare gevallen zijn te zien bij Frans devenir ‘worden’ < Latijn dēvenīre ‘neerkomen’, Engels turn ‘draaien’ maar ook ‘worden’, Engels become ‘worden’, oorspr. ‘aankomen’, Vlaams komen ‘worden’.
In alle Oudgermaanse talen komt het met worden corresponderende werkwoord voor als hulpwerkwoord in passieve constructies, maar alleen in de continentaal West-Germaanse talen is het nog algemeen gebruikelijk.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

worden* [in de genoemde toestand raken, hulpwerkwoord van de lijdende vorm] {oudnederlands werthan, werthun 901-1000, middelnederlands we(e)rden, wo(o)rden} oudsaksisch werthan, oudhoogduits werdan, oudfries wertha, wirtha, oudengels weorðan (engels to worth), oudnoors verða, gotisch wairþan; buiten het germ. latijn vertere [draaien], welsh gwerthyd [as van een wiel], litouws versti, oudkerkslavisch vrĭtěti [draaien], oudindisch vartate [hij rolt, is, leeft] (vgl. worm, worst, worgen, worstelen).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

worden ww., mnl. werden, warden, worden, weerden, onfrank. werthan, werthun, os. werthan, ohd. werdan (nhd. werden), ofri. wertha, wirtha, oe. weorðan, on. verða, got. wairþan. — oi. vartatē ‘zich draaien, zich bevinden, leven’, lat. vertō ‘draaien’, gr. rhatánē ‘roerlepel’, oiers ad-bartaigtur ‘tegenover staan’, lit. verciù, versti ‘wenden’, osl. vruteti ‘wenden, draaien’ van de idg. wt. *u̯ert (IEW 1156-7).

De vorm mnl. worden zal niet zo zeer onder invloed staan van het verl. deelw., als wel onder invloed van w uit werden ontstaan zijn. — De idg. wt. *u̯ert is een verlenging van de ‘omheinings-wortel’ *u̯er ‘draaien, buigen, vlechten’, waarvoor zie: weer 4.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

worden ww., mnl. werden (warden, worden, weerden). De o is door sommigen aan de analogie van ’t verl. deelw. toegeschreven, door anderen uit e na w verklaard; wsch. is hij uit de i van den 2. 3. pers. enk. ontstaan. = onfr. wërthan, -un, ohd. wërdan (nhd. werden), os. wërthan, ofri. wërtha (wirtha), ags. weorðan, on. vërða, got. waírþan “worden”. Oorspr. bet. “zich wenden”. Verwant zijn ier. adbartaigiur, adbartaigim “adversor”, lat. verto “ik draai, wend”, gr. ratánē “roerlepel”, obg. vrŭštą, vrŭtěti “wenden”, lit. verczù, ver͂sti “id.”, oi. vártate “hij wendt zich, rolt, verloopt, is, leeft”. Zie nog -waarts, wartel, verweren, worst en worstelen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

worden. De o zal stellig hoofdzakelijk moeten worden toegeschreven aan invloed van de w, al kunnen andere factoren hebben meegewerkt. De in het art. “wsch.” genoemde verklaring — van W.de Vries Tschr. 28, 239 — uit de 2. 3. pers. enk. overtuigt niet.
Achter “ags. weorðan” invoegen: “(eng. worth in woe worth)”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

worden ono.w., met o uit e na w. Mnl. werden, Onfra. werthan, Os. werthan + Ohd. werdan (Mhd. werden, Nhd. id.), Ags. weorđan (Eng. worth), Ofri. wertha, On. verđa (Zw. varda, De. vorde), Go. wairþan: Germ. wrt. werth = zich tot iets wenden + Skr. wrt. vart, Lat. vertere, Os. vrŭtěti, Lit. ver̃sti: Idg. wrt. u̯ert = keeren.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

weure, weurde (ww.) worden; Aajdnederlands werthan <901-1000>.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

word: ontstaan; oorgaan; Ndl. worden (Mnl. warden/we(e)rden/worden), Hd. werden, hou verb. m. Lat. vertere, “draai”, v. wors.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

worden ‘in de genoemde toestand raken, hulpwerkwoord van de lijdende vorm’ -> Petjoh worden ‘worden, de beurt hebben in een spelletje’; Negerhollands word ‘in de genoemde toestand raken, hulpwerkwoord van de lijdende vorm’; Papiaments wordo (Ar.); wòrdu ‘hulpwerkwoord van de lijdende vorm’; Sranantongo worde ‘ontstaan, tot gevolg hebben’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

Het wordt nooit meer zoals het was [uitspraak] (1973). De politicus Joop den Uyl (1919-1987) houdt op 1 december 1971 als premier een toespraak voor radio en tv over de oliecrisis. Hierin zegt hij “Zo bezien, keert de wereld van voor de oliecrisis niet terug”, een uitspraak die in het collectieve geheugen komt als ‘Het wordt nooit meer zoals het was/geweest is/vroeger.’

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

worden* in de genoemde toestand raken, hulpwerkwoord van de lijdende vorm 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut