Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

wikken - (wegen, overwegen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

wikken ww. ‘wegen, overwegen’
Mnl. wicken ‘wegen, overwegen’ in Die coninc ... wickede die swaerheit des steens ‘de koning woog het gewicht van de steen’ [1400-50; MNW] en maer sal ic teen ende tander wicken ‘maar ik zal het een en ander overwegen’ [1440-60; MNW-R].
Een jonge intensiefvorm bij het ww.wegen, zoals → wrikken bij ouder wrigen. De uitdrukking wikken en wegen is dus eigenlijk een tautologie, net als bijv. vast en zeker en wis en waarachtig.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

wikken1* [wegen, overwegen] {wicken [(over)wegen] 1401-1450} intensivum van wegen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

wikken ww. ‘wegen, overwegen’, mnl. wicken ‘wegen, overwegen; bewegen, schudden’. Het ww. zal wel behoren bij wegen, naar alle waarschijnlijkheid met een jonge intensieve -kk-verdubbeling (minder waarschijnlijk uit een idg. *u̯egh-n-). Zie ook: wrikken.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

wikken ww., reeds mnl. in de bett. “wegen, overwegen” en “wrikken”. Ook du. dial. Misschien een oud woord, germ. *wekkianan > idg. weĝh-n-, met wegen verwant; mogelijk ook een jonger opgekomen vorm naast wegen, in de bet. “wrikken” wellicht onder invloed van wricken (hoewel dit uit ’t Mnl. niet bekend is).

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

wikken. Om de mnl. bet. ‘wegen, overwegen’ is verwantschap met wegen wsch.: een intensiefformatie (over de grondvorm idg. *wegh-n- zie bij bakken Suppl. 1e alin.). Formeel zou ook verwantschap met wijken mogelijk zijn, die wsch. terecht is aangenomen voor zw. vicka ‘heen en weer bewegen, zwaaien’.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

wikken o.w., intensief van wegen: verg. bukken, nikken.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

mens (de -- wikt, maar God beschikt) (vert. van Latijn homo proponit, sed Deus disponit); (de -- is een gewoontedier) (vert. van Duits der Mensch ist ein Gewohnheitstier); (inwendige --) (vert. van Latijn interior homo)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Wikken, intens. van wegen; vgl. bukken en buigen; nikken en nijgen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

wikken* wegen, overwegen 1401-1450 [MNW]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

2578. De mensch wikt en (of maar) God beschikt,

d.i. 's menschen willen en wenschen komen niet altijd overeen met den wil van God; immers die man penst ende God een anderMnl. Wdb. II, 536., zooals men in de middeleeuwen zeide. De gedachte is ontleend aan den Bijbel, Spreuken XVI, 9: Het herte des menschen overdenckt sijnen wech: maer de Heere stiert sijnen ganck; vgl. ook vs. 1; XIX, 21; Smetius, 124: Menschen mogen micken, Gott sal het schicken; Vondel, Jos. in Egypten, 1409: Maer anders schickt de mensch, en anders is 't beschoren; Harreb. I, 241 a; Ndl. Wdb. V, 206; Taalgids IV, 260; afrik. die mens wik maar God beskik; Joos, 194: de mensch mikt, God beschikt; de menschen maken den almenak en God het weer (hd. der Mensch macht Kalender, Gott das Wetter); lat. homo proponit, Deus disponit; hd. der Mensch denkt, God lenkt (Wander III, 593); fr. l'homme propose et Dieu dispose; eng. man proposes, God disposes.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut