Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

waren - (dwalen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

waren ww. ‘rondzwerven, dwalen’
Vnnl. waeren ‘rondzwerven’ [1599; Kil., met de indicatie “verouderd, Hollands”], in jck coom waeren voorbij u deur [1606; iWNT], i.h.b. van geesten e.d. in onderaertsch ghedrocht gaet waeren jnde mynen [1613; iWNT], Het waerende gespuijs [ca. 1624; iWNT].
Herkomst onzeker. Algemeen wordt aangenomen dat het woord is ontstaan door wegval van intervocalische -d- uit ouder *waderen, maar dat woord is nergens in het Nederlands of in de andere West-Germaanse talen geattesteerd en is bovendien zelf ook niet goed te verklaren.
Verder alleen nfri. waarje ‘waren’.
Er bestaat wel een vergelijkbare vorm met dezelfde betekenis in ohd. wadalōn ‘rondzwerven’ (mhd. wadelen, wedelen), waarbij mogelijk, met -ll- uit -dl-, ook ohd. wallōn ‘id.’ hoort (nhd. wallen ‘een bedevaart maken’, Wallfahrt ‘bedevaart’); deze woorden leidt men via een overgangsbetekenis ‘heen en weer gaan’ af van de wortel van → waaien.
Een andere mogelijkheid is verwantschap met oe. wāð ‘zwerftocht; jacht’ < pgm. *waiþi- ‘jacht’, zie → weitas. De -a- in mnl. *waderen en nnl. waren is dan een Noordzee-Germaanse klank.
Het woord komt vooral voor in de samenstelling rondwaren.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

waren1* [dwalen] {1599 in de betekenis ‘wandelen’; de betekenis ‘spoken’ 1613} vermoedelijk samengetrokken uit een niet-geregistreerde vorm waderen, oudhoogduits wadalon [zwerven], oudengels waðol [zwervend, volle maan], misschien van een i.-e. stam met de betekenis ‘waaien’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

waren ww., Kiliaen waren (vetus Holl.) ‘wandelen’. — Men kan denken aan een samentrekking uit een ouder *waderen en dan vergelijken ohd. wadalōn ‘zwerven, zich onzeker bewegen’, oe. wædlian ‘bedelen’, en ohd. wallōn ‘zwerven, rondtrekken, een pelgrimstocht doen’ (nhd. wallen), oe. weallian ‘zwerven’ (< *waðlōjan). Verder nog. ohd. wadal, oe. waðol ‘rondzwervend’ en het znw. ohd. wedil, wadal ‘kwast, staart’, on. vēl, vēli (< *waðila). — Men vergelijkt met een ander suffix lit. vė́tra ‘storm, onweer’, osl. větrŭ ‘lucht, wind’, dus dentaal-afl. van de idg. wt. *(a)u̯ê ‘waaien’ (IEW 83-4).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

waren ww., volgens Kil. “vet. Holl.” in de bet. “wandelen, ambulare”. Wsch. uit mnl. *wāderen en verwant met ohd. wadalôn “zwerven, zich onvast bewegen”, ags. waðem m. “golf”, waðuma m. “golvend water”, waðol “zwervend”. Onzeker, maar niet onmogelijk is de afl. van de basis idg. wē̆t-, wō̆t- “waaien” (naast (a)wê-; zie waaien), waarvan ook ohd. wadol, wadil, wedil m. o. “waaier, bosje (om heen-en-weer te bewegen)” (nhd. wedel m.), mnd. weddel (m.?) “id.”, wādel m. “staart”, ofri. wedel (m.?) “wijwaterkwast”, on. veli o. “staart van een vogel” (*veþlia- < *vaþilia-?), ier. feth “lucht”, lit. vė́tyti “wannen”. De oorspr. bet. van waren was dan “zich zwevend, onzeker bewegen”: voor synoniemen zie bij wapperen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

waren ww. Ags. waðol wordt ook als znw. opgevat en met ‘volle maan’ vertaald. Ier. feth, beter met ‘windstilte’ dan met ‘lucht’ te vertalen, behoort niet in dit verband.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

waren 1 ono.w. (ronddwalen), Mnl. waren + Ags. wórian = zich verplaatsen; voorts Ohd. wôrag, Os. wôrig, Ags. wérig (Eng. weary) = vermoeid.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

waren* dwalen 1613 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut