Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

warande - (overdekte aanbouw)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

veranda zn. ‘overdekte aanbouw’
Nnl. waranda, warande, viranda, veranda ‘overdekte aanbouw’ in Ik ... maakte netjes, van mijne gesloopte waranda, een' Engelschen tuin [1792; iWNT uitkomen I], klonk van achter de warande eene stem uit de huishoudkamer [1861; iWNT waranda], een breede, netgebouwde, overdekte gallerij (viranda) [1827; Olivier], het landhuis ...: tegen hetzelve (‘met daartegenaan’) een zoogenaamde veranda [1831; iWNT].
Ontleend, met verzwakking van de onbeklemtoonde eerste lettergreep, aan Engels varanda ‘id.’ [1711; BDE], dat ontleend is aan Hindi varandā ‘overdekte, naar voren open aanbouw’, wrsch. een ontlening aan Portugees varanda ‘balustrade, balkon’, verwant met Spaans baranda ‘balustrade’ [1460; Corominas], Catalaans barana ‘kleine balustrade’ [1082; Corominas] en Oudprovençaals baranda ‘barricade’, teruggaand op vulgair Latijn *barra ‘afsluitbalk’ (BDE), zie → baar 3. De vormen met w-, waarvan de variant waranda nog steeds als standaardtalige variant wordt erkend, zijn ontstaan onder volksetymologische invloed van het niet-verwante woord warande ‘lusthof, aanzienlijk buitenverblijf’, oorspr. ‘beschermd jachtterrein’ [1314; MNW warande], dat een heel andere herkomst heeft: het is ontleend aan Picardisch warande ‘id.’, bij Oudfrans garande ‘id.’ [1268; Rey] (Nieuwfrans garenne ‘konijnenbos, viswater’, varenne ‘jachtterrein’). Deze vormen gaan terug op hetzij vulgair Latijn *varenna ‘met palen afgezet gebied’, hetzij via het Oudfranse ww. garer ‘beschermen’ [eind 10e eeuw; Rey] op het Germaanse *wardōn- ‘bewaren’, zie verder → deurwaarder en → garde.
De betekenis kon worden opgevat als ‘afdak’, ‘vertrek’ of ‘uitgebouwde galerij’, hetgeen blijkt uit de combinatie met drie verschillende vz.: onder de veranda [1831; iWNT], in de veranda [1889; iWNT], op de veranda [1896; iWNT].
Het Portugees-Spaanse woord is in het vnnl. ook ontleend als verrande ‘balustrade’ [1610; iWNT veranda I], maar daarvan is slechts één vindplaats bekend.
Lit.: B. Brommer (1979), Reizend door Oost-Indië; prenten en verhalen uit de 19e eeuw, Amsterdam, 39a

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

warande [jachtterrein, dierenpark] {1264} < picardisch warande, oudfrans garande, van garer [in een wijkplaats brengen, bewaren], uit het germ., vgl. waren2.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

warande znw. v., mnl. warande v. ‘jachtterrein, park’ < noordfra. warande = ofra. garande (nfra. garenne, varenne) ‘gereserveerd jachtterrein, warande, konijnenpark, visvijver’. — Het woord varenne schijnt terug te gaan op gall. *varenna ‘met palen afgezet gebied’ (van *varros ‘paal’); van dit woord zou mnl. warande dus rechtstreeks kunnen komen. De vorm garande schijnt te staan onder invloed van garer ‘in bescherming nemen’ < *germ. warōn ‘bewaren, behoeden’, zie: waarnemen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

warande znw., mnl. warande v. “jachtterrein, park”. Van oudnoordfr. warande = ofr. garande (: fr. garenne, varenne “jachtterrein, warande, konijnenpark, vischvijver”). Bij fr. garer “bergen” < wgerm. *warôn; zie waarnemen. Vgl. nog fr. garant “borg”, uit ’t deelw. van ’t bij waarborg vermelde wgerm. *warên, -ôn “waarborgen”: vgl. ofri. warand, waranda, mnl. mnd. wārent, -ant m. “garant, borg”, waarnaast in gelijke bet. ’t deelw. van *werên, *werôn: ohd. wërênto, mnd. wērent, ofri. wërand m. Uit ’t Fr. nnl. garant, garantie, garanderen, nog niet bij Kil.; ook elders ontleend. Een mnl. ontl. uit ’t Noordfr. is warendêren, warandêren “waarborgen”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

warande v., Mnl. id., uit Ofr. warande, ook garande (later garenne), van garer: z. waarnemen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

veranda [open uitbouw]. Veranda is een open galerij aan de buitenzijde van een woning, zoals in de laatste jaren meer en meer aan villa’s en op tuinen uitziende vertrekken in zwang komen. De naam zowel als de zaak is ons uit Indië aangebracht. In Brits-Indië zijn namelijk veranda’s, uit een lichte stenen buitenmuur en jaloezieën bestaande, en bestemd om de warmte en het licht in de vertrekken te temperen, van oudsher in algemeen gebruik geweest. Zowel de Portugezen, die varanda, als de Engelsen, die meestal verandah schrijven, hebben het gebruik van deze aanbouwsels nagevolgd, en in hun koloniën zowel als in het moederland en verder over Europa verspreid. Ook in Nederlands-Indië zijn zij in zwang gekomen, en de naam veranda is in de vorm bĕranda in het Maleis opgenomen. Bij ons schrijft men meestal in navolging van de Engelsen verandah; maar beter is het de h, voor het gebruik waarvan geen reden bestaat, weg te laten. Het woord is ontleend aan het Sanskriet of liever Prakrit, waarin het waranda luidt, dat ons tevens aan een ander vanouds gebruikelijk Nederlands woord, warande, doet denken. Vondel schreef reeds een verzameling fabels onder de naam van Warande der dieren, en nog in onze dagen gaf de heer J. Alberdingk Thijm een aan kunst en letteren gewijd tijdschrift onder de titel van De Dietsche Warande in het licht.

In de laatste tijd vindt men in onze dagbladen van tijd tot tijd veranda door het oude warande vervangen, waarbij de schrijvers ongetwijfeld ten doel hebben de uit Engeland ingedrongen vorm weer door een oudere Nederlandse te vervangen. Er is trouwens geen twijfel aan of veranda en warande hangen etymologisch ten nauwste samen en gaan beide terug tot dezelfde wortel war (waarvan waren, bewaren). Maar dat is nog geen voldoende reden om de beide woorden met elkaar te vereenzelvigen. Zij zijn langs heel verschillende wegen tot ons gekomen en drukken voor ons iets geheel anders uit. Kiliaan, die waerande schrijft, verklaart dit door: ‘Roborarium, vivarium, cunicularium, leporarium, theriotrophium; locus septus ubi ferae inclusae custodiuntur et asservantur’, en vergelijkt het Franse garenne en het Engelse warren. Hieruit blijkt dus dat de eigenlijke betekenis van warande is ‘bewaarplaats voor levende dieren, diergaarde, dierenpark.’ Daar echter zulke dierenparken doorgaans ook fraai beplant waren, werd de warande ook een lustoord, een wandelpark. Zo zegt Vondel in de Inleiding tot de Warande der dieren:
‘Opdat wy onzen geest gins in die groen waerande,
Een vorstelycke plaats, ververschen in de schaeuw’;
terwijl hij enige regels verder, in het vers:
‘Wy naerdren meer en meer, de lust-plaets loopt ons teghen’,
het woord warande door lustplaats vervangt. Men kan dus onze tegenwoordige diergaarden of zoölogische tuinen in volmaakt goed en tekenend75 Nederlands waranden noemen, maar
juist daarom klinkt het zeer vreemd, ja ongerijmd, wanneer men leest ‘dat in de Rotterdamsche diergaarde belangrijke uitgaven zijn gedaan voor het aanbrengen van warande’s.’ Ik acht het dus verkieslijk voor de open galerij de vorm veranda te behouden, maar geschreven zonder de overtollige h. [V]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut