Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

war - (wanorde)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

war zn. ‘wanorde’
Mnl. werre, warre ‘verwarring, wanorde’ in anders bleuen si in werre ‘anders bleven ze in verwarring’ [1287; VMNW], ‘onrust, twist, oorlog’ in Dat ... een covent In eene kerke was in werren ‘dat een kerkelijke kloostergemeenschap in verwarring verkeerde’ [1300-25; MNW-R], om dat doe dlant in werre was ‘omdat het land destijds in oorlog was’ [1300-50; MNW-R], [D]at haer heren in warre waren ‘dat hun leiders in oorlog waren’ [1350-1400; MNW-R]; vnnl. in 't war, in de war ‘in wanordelijke toestand, in verwarring’ in Enchuysen worpet oock int warre ‘Enkhuizen raakte ook in verwarring’ [ca. 1573; iWNT], Hoe is de veter nou juyst dus in de war? ‘hoe komt die veter nou toch zo in de knoop’ [1642; iWNT veter I]; nnl. in de war, ook ‘(geestelijk) niet goed bij zinnen’ in 't is of zy nu in de war zat [1782; iWNT].
Afleiding van mnl. werren, warren ‘hinderen, in verwarring brengen’ in here ic sage iv wat. mig wirre ‘heer, ik zeg u wat mij dwarszit’ [1201-25; VMNW], ‘twisten’ [1240; Bern.].
Os. werra ‘twist’; ohd. werra ‘id.’; < pgm. *werrō-. Dit continentaal West-Germaanse woord is al vroeg ontleend in de Romaanse talen: middeleeuws Latijn seditiones quas vulgus werras nominat ‘conflicten die het volk werra noemt’ [858; FEW], Frans guerre ‘oorlog’, Italiaans, Catalaans, Spaans, Portugees guerra ‘id.’, zie ook → guerilla. Engels war ‘oorlog’ (Middelengels wyrre, werre) is ontleend aan een Noord-Franse vorm waarin Germaans w- nog niet was omgezet in Romaans g-.
Het werkwoord werren, warren was oorspr. sterk, net als: os. werran ‘in verwarring brengen, aanklagen’; ohd. werran ‘verwarring/onrust veroorzaken’ (nhd. alleen nog in verwirren (zwak ww.) ‘verwarren’ en in het bn. (oorspr. sterk verl.deelw.) verworren ‘warrig, onduidelijk’); < pgm. *werran-.
Verdere herkomst onbekend. Er zijn geen zekere aanknopingspunten buiten het Germaans. Mogelijk gaat *werran- door assimilatie terug op *wersan- (zie ook → worst). Verwant zijn in dat geval misschien: Oudlatijn vorrere ‘schoonvegen’ (Latijn -verrere alleen in samenstellingen); Kerkslavisch vrěšti ‘dorsen’, vrachŭ ‘hoop’ (Russisch vóroch); Hittitisch warš- ‘oogsten, vegen’; < pie. *uers-, *uors-, *urs- ‘wegvegen’ (LIV 690), maar het betekenisverband met het Germaans is zwak. Verwantschap met pie. *u(e)rs- ‘piek, top’ (IEW 1151) (waaruit met diverse achtervoegsels o.a. Latijn verrūca, Sanskrit várṣman-, Oudkerkslavisch vrĭchŭ) is zeer hypothetisch, evenals verwantschap met pgm. *wers-iza- ‘slechter’ (waaruit o.a. got. wairsiza, oe. wiersa (ne. worse) en on. verri (nzw. värre), alle ‘slechter, erger’).
Het werkwoord warren is als simplex verouderd, maar leeft nog voort in de afleidingen verwarren ‘wanorde veroorzaken’, ontwarren ‘ontdoen van wanorde’ en warrelen ‘door elkaar bewegen’, en in samenstellingen, bijv. wartaal ‘onbegrijpelijke taal’ [1700-50; iWNT], warwinkel ‘wanordelijke toestand’ [1644; iWNT], warboel ‘id.’ [1831; iWNT]. Het zn. war is eveneens verouderd, behalve in de vaste verbinding in de war ‘in wanorde’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

war* [verward] {werre, war(re) [verwarring, strijd] 1287} oudsaksisch werra [strijd], oudhoogduits werra [schandaal] (hoogduits Wirre), van het ww. warren; uit het germ. komt frans guerre [oorlog, strijd].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

war znw. v., mnl. werre, warre v. ‘verwarring, twist’, laat-os. werra v. ‘strijd’, ohd. werra v. ‘scandalum’. Afl. van germ. werran, waarvoor zie: warren. — Uit een frank. *werra is ontleend fra. guerre ‘oorlog’ en uit het ofra. weer me. werre (ne. war).

Dial. vinden wij bijvormen met een ander vocalisme, bijv. elten-bergs wîǝr, kamp. wîrǝ, deventers wierde, natuurlijk niet vervormingen naar een uitdr. van de wîze ‘van de wijs’ (W. de Vries Ts 43, 1924, 141), noch ook onder invloed van Kiliaen wieren ‘draaien’ (vanHae-ringen Suppl. 189). Waarschijnlijk eerder een spontane klinkervariant, die in affectieve woorden vaker voorkomt.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

war znw., mnl. werre, warre v. “verwarring, twist”. Met a uit e als hart. = ohd. wërra v. “scandalum”, laat-os. wërra v. “strijd”. Bij ’t ww. ohd. os. wërran: zie warren. Een vreemde bijvorm is vel. en Elten-Berghsch wîǝr “war”, Kamp, wîrǝ “id.”. Van wgerm. *werrô(n)- de rom. groep van fr. guerre “oorlog”. Uit ’t Ofr. meng. werre (eng. war) “id.”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

war. De dial. bijvormen met î (vgl. ook Deventer in de wierde) zijn door W.de Vries Tschr. 43, 141 onwsch. verklaard als vervormingen naar van de wîze ‘van de wijs’. Moet men wellicht denken aan invloed van Kil. wieren ‘draaien’ (bij wier: vgl. gron. wierdraod ‘koperdraad’?)

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

war v., Mnl. warre, werre, Os. werra + Ohd. id. (Mhd. werre, Nhd. wirre), bij warren. Uit het Germ. komt Fr. guerre, en hieruit Meng. werre, Neng. war.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

war: in verbg.: in die – , nie-ordelike toestand; Ndl. war (Mnl. warre/werre, “twis, verwarring”), Ohd. en Os. werra (wu. Eng. war en Fr. guerre, “oorlog”), v. wirwar.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

War (in de war), van warren, verwarren, van den Germ. wt. wers = verwarren, dooreenbrengen; verwant is het Eng. war = oorlog, waarvan ’t It. guerra, Fr. guerre = oorlog (voor w en gu, vgl. Willem en. Guillaume, wimpel en guimpe, enz.). Frequ. is warrelen. Zie ook Worst.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut