Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

waarschuwen - (opmerkzaam maken op gevaar; laten weten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

waarschuwen ww. ‘opmerkzaam maken op gevaar; laten weten’
Mnl. waersc(h)ouwen, waersc(h)uwen ‘opmerkzaam maken op gevaar’ in so roepet hi lude siet hi den man ende waerscuwet dandre dan ‘zo roept hij (de leider der kraanvogels) luid als hij een mens ziet en waarschuwt dan de anderen’ [1287; VMNW], Omme die te waerscuwen ende te verhoeden van alre scaden van scipbrekinghen ‘om die (kooplieden) te waarschuwen en te behoeden voor alle schade door schipbreuk’ [1358; MNW schipbrekinge], warschouwen ‘verwittigen, op de hoogte brengen, waarschuwen’ [1477; Teuth.]; vnnl. waerschouwen ‘id.’ [1562; Kil.].
Volgens de gangbare opvatting samengesteld uit Proto-Germaans *wara- ‘opmerkzaam, oplettend’, zie → waarnemen, en het werkwoord → schuwen in de betekenis ‘schuw of bang maken’ (FvW, Verc., NEW, WNT, Toll.) of ‘inboezemen’ (VMNW). De verouderde vorm met -ou- zou dan een gewestelijke variant zijn geweest, zoals douwen bij → duwen. Omdat de betekenis ‘bang maken’ van schuwen in het Middelnederlands veel minder vaak voorkomt dan die van ‘bang of schuw zijn’, kan men misschien beter uitgaan van een tweede lid → schouwen (MNW schouwen I, Schiller/Lübben) in de verouderde betekenis ‘doen zien, te kennen geven’, zoals in die redene die ic nu sal scouwen ‘de uiteenzetting die ik nu zal laten zien’ [1290-1310]. In combinatie met het eerste lid *wara- ‘opmerkzaam(heid)’ leidt dit tot een volkomen doorzichtige betekenis ‘opmerkzaam maken’. Kiliaan begreep deze samenstelling nog en nam in al zijn 16e-eeuwse woordenboeken uitsluitend de vorm waerschouwen op. In dit geval is juist de vorm met -u- oorspr. de gewestelijke variant, maar mogelijk is de verbreiding van deze vorm mede te danken aan verzwakking van de onbeklemtoonde tweede lettergreep. De vorm waarschouwen verouderde in de loop van de tijd.
Mnd. warschuwen; nfri. warskôgje (bij skōgje ‘schouwen’ en dus pleitend voor bovenstaande etymologie); beide ‘waarschuwen’. Een wijder verbreid en ook in het Middelnederlands gebruikelijker woord voor ‘waarschuwen’ is pgm. *warnjan-, *warnōn-, oorspr. ‘behoeden, beschermen’ en in het ohd. ook ‘uitrusten, bewapenen, voorzien van’ (zie ook → garneren): onl. warnen, mnl. waernen; mnd. warnen (door ontlening nzw. varna); ohd. warnōn (nhd. warnen); oe. wearnian (ne. warn). Dit woord is van dezelfde wortel *war- afgeleid als het eerste lid van waarschuwen.
In de meeste Middelnederlandse attestaties is sprake van een gevaar waarvoor gewaarschuwd wordt. Bij uitbreiding betekent waarschuwen ook ‘(iemand) pogen af te houden van ongewenst gedrag’ (via ‘opmerkzaam maken op de nadelige gevolgen ervan’), ook ‘laten weten, op de hoogte brengen van’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

waarschuwen* [op gevaar opmerkzaam maken] {waerschuwen 1285} van schuwen in de betekenis ‘vrees inboezemen’ + een woord met de betekenis ‘opmerkzaam’, vgl. middelnederlands ware, waer [hoede, bewaking, opmerkzaamheid], middelnederlands waernen [waarschuwen], hoogduits warnen, engels to warn.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

waarschuwen ww., mnl. waerscûwen, waerscouwen, mnd. wārschūwen, wārschouwen (> nde. nzw. varsko, nnoorw. dial. varskua). — Het 2de lid is schuwen en wel in de verouderde bet. ‘schuw, bang maken’, het 1ste lid *wara- is te verbinden met mnl. warnen, waernen, mnd. warnen, ohd. warnōn (nhd. warnen) ‘waarschuwen’, oe. wearnian (ne. warn) ‘waarschuwen; op zijn hoede zijn’, on. varna ‘waarschuwen, zich onthouden van’; te verbinden met het onder waarnemen genoemde bnw. *wara- ‘oplettend, achtzaam’.

In de zeemanstaal is overgenomen het Danziger woord warschauer m. ‘waarschuwingsroep’, vgl. het keulse warschauer ‘schip dat een houtvlot vooruitvaart om tegemoetkomende schepen te waarschuwen’ (vgl. Mitzka, Album Blancquaert 1958, 220).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

waarschuwen ww., mnl. waerscûwen, waerscouwen. = mnd. wā̆rschûwen, wā̆rschouwen (> de. zw. varsko, noorw. dial. varskua) “waarschuwenˮ. Een opvallende samenst. van germ. *wara- “opmerkzaamˮ (zie bij waarnemen) en schuwen in de nu verouderde factitiev bet. “schuw, bang makenˮ. Een meer verbreid, met *wara- verwant woord voor “waarschuwenˮ is mnl. warnen, waernen, ohd. warnôn (nhd. warnen), mnd. warnen, ags. wearnian (eng. to warn), welk ww. ohd. mnd. ook “toerusten, uitrustenˮ beteekent; ags. wearnian, on. varna ook = “zich onthouden vanˮ, oorspr. — zooals nog ags. wearnian— “op zijn hoede zijnˮ.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

waarschuwen. Rom. ontleningen uit het hier vermelde 2e germ. woord voor ‘waarschuwen’ zijn bij garnizoen vermeld.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

waarschuwen o.w., Mnl. waerscuwen: het eerste lid is ʼt adj. *waar (z. gewaar); het tweede is schuwen in de bet. bang maken, vermanen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

waarsjouwe (ww.) waarschuwen; Vreugmiddelnederlands waerschouwen <1287>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

waarsku ww.
1. Op die gevaar van iets wys. 2. Opmerksaam maak of 'n teken gee. 3. Vermaan, berispe.
Uit Ndl. waarschuwen (1510 in bet. 1, 1535 in bet. 2, 1811 in bet. 3), 'n samestelling van verouderde, gewestelike Ndl. waar 'aandag, bewaking' en schuwen in die verouderde bet. 'sku of bang maak'. Eerste optekening in Afr. by Pannevis (1880) in die vorm waarskuw.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

waarsku: – (dial. en veroud.) waarskou – , op gevaar wys; vermaan; Ndl. waarschuwen (Mnl. waerscuwen/waerscouwen, lg. nog dikw. by vRieb – oor ū/ou vgl. o.a. Ndl. duwen/douwen), eerste lid waar (nog in waarneem en in Eng. (a)ware en (be)ware) hou misk. verb. m. Mnl. wa(e)rnen, Hd. warnen en Eng. warn; tweede lid (vgl. Afr. sku, “afkerig; bang, vreesagtig”) hou verb. m. Ndl. schuwen in bet. “bang maak”, v. Kloe HGA 127, 293, 310 en 324.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Waarnemen, letterl.: zorg-nemen, zorg voor iets nemen, voor iets zorgen. „(De dokters) namen sulke ware te hem (zorg voor hem), dat hi binnen ene maent genas.” „Si nam di kinder met hare ende hadder toe goede ware.” Zie Bewaren, Vrijwaren. De Germ. wt. war bet. opmerken; waar is dus eig.: opmerkzaamheid, oplettendheid, zorg; vandaar: waarnemen = opmerken, gewaar worden. – Ook in waarschuwen is ’t eerste lid zorg; het woord w.d.z.: zorg schouwen of toonen, n.1. voor een dreigend gevaar.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

waarschuwen ‘op gevaar opmerkzaam maken’ -> Duits dialect warschouwen ‘op gevaar opmerkzaam maken’; Deens varsko ‘op gevaar opmerkzaam maken’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors varsku, varsko ‘op gevaar opmerkzaam maken’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds varsko ‘op gevaar opmerkzaam maken’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands waarskouw, waerskow ‘op gevaar opmerkzaam maken’; Sranantongo warskow ‘op gevaar opmerkzaam maken’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

waarschuwen* op gevaar opmerkzaam maken 1285 [CG Rijmb.]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut