Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vorst - (nok van een dak)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vorst2* [nok van een dak] {vorst(e), verst(e) 1265-1270} oudsaksisch, oudhoogduits first, middelhoogduits forst, middelnederduits vorst, oudengels fyrst; buiten het germ. latijn postis [deurpost], grieks pa(r)stas [voorhal], oudindisch pṛṣṭha- [nok]; het woord is een koppeling van de stammen van voor en staan en de betekenis is dus: wat voorop staat, uitsteekt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vorst 2 znw. v. ‘dakbalk’, mnl. vorst, vorste v. m., mnd. vorst v. ‘nok, hoogste deel van het dak’, laat-mhd. forst, staat naast mnl. verste v., os. first (mnd. verst) m., ohd. first m. (nhd. first m. v.), oe. first, fyrst ‘dak, zoldering’. — oi. pṛṣthá o. ‘rug, top’, av. paršti ‘rug’, lat. postis (< *porstis) ‘balk’, gr. pastás ‘post, deurpost’, welke woorden men terugvoert op idg. *pṛ (waarvoor zie: voor 2) + vormen van het ww. *stā (zie: staan). Vgl. IEW 813 en vooral J. Trier, First 1940.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vorst II znw. (van het dak), mnl. vorst (-te) v. m. = mnd. vorst v. “nok, hoogste deel (speciaal van ’t dak)”, ook laat-mhd. (md.). Hiernaast mnl. verste v., ohd. first m. (nhd. first m. v.), os. first, mnd. verst m. “id.”, ags. first, fyrst (m.?) “dak, plafond”. De o-vorm is als een ablautsvorm van den i-(e-)vorm en niet als hieruit ontstaan te beschouwen, 1. omdat hij al vroeg over een groot gebied voorkomt, 2. omdat hij direct met oi. pṛṣṭhá- “rug, top” vergeleken kan worden, waarmee misschien obg. prǔstǔ (russ. perst), lit. pir̃sztas “vinger” identisch zijn; wellicht is ook vorst geheel dezelfde vorm: ’t v. geslacht is dan secundair. Ohd. first enz. < idg. *per-st(h)i-. Voor ’t eerste lid, idg. *per- (pṛ-), *per- zie voor II, ver- II; ’t tweede hoort bij staan. Een dgl. oude samenst. is nest.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vorst 2 v. (nok), Mnl. id. en verst(e), Os. first + Ndd. vorst en verst, Ohd. first (Mhd. virst, Nhd. first), Ags. first: wel verwant met Skr. pṛṣṭham = rug: schijnt een samenst. met den wortel van staan en voor 2 (Idg. pṛ of abl. per).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

2vors s.nw.
Nok van 'n dak.
Uit Ndl. vorst (al Mnl.), 'n sametrekking van voor 'voor' en die stam van staan 'staan' en beteken dus 'wat voorop staan, wat uitsteek'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

vors IV: s.nw., nok v. dak; Ndl. vorst (Mnl. vorst(e)/verste), Hd. first, eint. ’n ou vorming uit ver- III en staan (vgl. nes I), ong. “iets wat vooraan staan”.

Thematische woordenboeken

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Vorst, prins, mnl. vorste, is hetzelfde als voorste, eerste, vgl. eng. first en lat. princeps (van primus en caput). Vorst, het vriezen, mnl, vorst, is een afleiding met metathesis van dat ww. Vorst, nokpan, mnl. vorst, staat blijkens de verwante vormen in het ouder en nieuwer Duitsch, niet met een dier beide woorden in verband, maar schijnt een samenstelling van voor en staan = iets wat vooruit staat, dat uitsteekt.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vorst (van ’t dak) van ’t Idg. persti = rug.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vorst ‘nok van een dak’ -> Frans faîte ‘nok(balk)’ Frankisch.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vorst* nok van een dak 1135 [Rey]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut