Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

voorman - in de uitdrukking iemand op zijn voorman zetten

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

voorman* in de uitdrukking iemand op zijn voorman zetten [iemand nadrukkelijk op zijn plichten wijzen] {1869} is ontleend aan de militaire dienst waarbij in gelederen van minstens twee hij die vóór een ander stond en hetzelfde nummer droeg maatgevend was. De uitdrukking wil dus zeggen, dat een soldaat die verkeerd staat terecht wordt gewezen. Vgl. op zijn nummer zetten [idem] {1901-1925}.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

voorman s.nw.
1. Leier. 2. Arbeider wat toesig hou oor ander arbeiders.
Uit Ndl. voorman (1858 in bet. 1, 1861 in bet. 2), so genoem omdat 'n leier of arbeider wat toesig hou oor ander wsk. dikw. eenkant of voor ander staan om leiding te gee en toesig te hou; andersins dui voor op sodanige persoon se hoër rang. Eerste optekening in Afr. by Kern (1890).
D. Vormann, Eng. foreman (ongeveer 1425 in bet. 1).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

voorman (vert. van Engels foreman)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

voorman ‘leider, baas’ -> Engels foreman ‘leider; juryvoorzitter; ploegbaas’; Maltees formen ‘ploegbaas’ ; Shona foromani ‘baas’ ; Indonesisch porman, voorman ‘baas van werklieden’; Surinaams-Javaans forman ‘baas’.

Dateringen of neologismen

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

voorman, leadzanger van een popgroep; meest in het oog springende lid van een popgroep; de zanger. → frontman.

... dat zeurderig stemgeluid van voorman Dan Stuart. (Vinyl, april 1987)
Voorman Zaremba lijkt zijn groep rijp te achten voor uitdieping. (Fabiola, mei 1987)
Severed Heads, wiens voorman (en eigenlijk enige echte lid) Tom Ellard... (Oor, 12/03/88)
Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

2472. Iemand op zijn voorman zetten,

d.i. iemand te recht wijzen; zuidndl. iemand rechtzetten, duchtig onder handen nemen, hem op zijne plaats zetten (fri. immen to plak sette), hem neerzetten (vgl. eng. to give one a settingdown), limb. iemes op zie pêet (paard) zette (Jongeneel, 94), iemand op zijn nummer zetten (zie no. 1657), in zijn hok stouwen (zuidndl.). Onze uitdrukking is ontleend aan de oefeningen der soldaten, waarbij men onder een voorman verstaat dengene, die bij een troep van twee of meer gelederen, vóór een ander staat en hetzelfde nummer heeft; iemand op zijn voorman (of zijn nummer) zetten wil dus eig. zeggen iemand, een soldaat, als hij verkeerd staat, de plaats aanwijzen, die hij in zijn gelid moet innemen; vgl. Handelsblad, 1 Dec. 1913 (avondbl.) p. 5 k. 1: Zoo kwam het dat de jonge Von Forstner, die niet onmiddellijk op zijn voorman gezet werd, zooals het behoorde, aanleiding gaf tot de volgende onaangename gebeurtenissen; Op R. en T. 53: De oudsten hou ik zoet met een praatje, of ik zet ze met een vrindelijk wezen op d'r voorman; Antw. Idiot. 1368: iemand op zijne(n) veurman zetten, hem op zijne plaats zetten, hem harde waarheden zeggen; fri. immen op syn foarman sette; fr. remettre qqn à sa place; hd. jem. den Standpunkt klar machen; einen standpunkten.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut