Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

voorbeeld - (iets of iemand om na te doen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

voorbeeld zn. ‘iets of iemand om na te doen’
Mnl. eerst alleen een werkwoord voerbeelden ‘voor de geest staan’ [ca. 1425; MNHWS]; vnnl. dan het zn. in na den voorbeelde dat hi gesien hadde ‘naar het voorbeeld dat hij gezien had’ [1526; iWNT], by voorbeelt [1594; iWNT zelf II].
Gevormd uit → voor 1, hier ‘aan de voorkant’, en → beeld ‘voorstelling’, gecombineerd: ‘voorstelling die je voor ogen wordt gesteld’. Wellicht is de vorming van het woord beïnvloed door Duits vorbilde ‘voorbeeld’ [1220-50; Gärtner] < forabilidi ‘id.’ [11e eeuw; Pfeifer] gevormd uit fora ‘voor’ en bilidi ‘beeld’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

voorbeeld* [beeld om nagedaan te worden] {1526} van voor2 + beeld.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† voorbeeld znw. o., reeds mnl. Wellicht naar mhd. vorbilde o. ‘id.’?

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

voorbeeld s.nw.
1. Iets wat nagevolg kan of moet word. 2. Iets wat 'n saak kan ophelder en toelig.
Uit Ndl. voorbeeld (1526 in bet. 1, 1627 in bet. 2).
D. Vorbild.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

voorbeeld ‘beeld om nagedaan te worden’ -> Fries foarbyld ‘beeld om nagedaan te worden’; Javaans perbil ‘beeld om nagedaan te worden’; Negerhollands voorbeeld ‘beeld om nagedaan te worden’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

voorbeeld* beeld om nagedaan te worden 1526 [WNT]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1353. Leeringen wekken, maar voorbeelden trekken,

d.w.z. eene goede daad, een goed voorbeeld helpt meer dan een goed woord, eene goede vermaning. Het spreekwoord komt in de 18de eeuw voor bij Tuinman I, 229: De kaars die voor gaat, licht best, dit komt overeen met Leeringen wekken, maar voorbeelden trekken; zie verder C. Wildschut V, 271: Voorbeelden trekken, leeringen wekken, gelijk mijne oude vriendin te Rotterdam altoos spreekt; Harreb. II, 13; III, 277; Villiers, 72; syn. de leer dringt zeer, maar 't leven meer of de leer klinkt, maar 't leven dwingt (vgl. De Brune, 369: 't Sermoen dat klinckt, 't exempel dwinght; Harreb. II, 13 b).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut