Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verwijderen - (op grotere afstand plaatsen, wegnemen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

verwijderen ww. ‘op grotere afstand plaatsen, wegnemen’
Vnnl. eerst in de afleiding verwijdering ‘het uit elkaar gaan, vervreemding’ in onlust ende verwijderinge [1595; WNT verwijdering], ‘verbreding, het wijder worden of maken’ in verwyderinge van Zee-gaten [1620; WNT verwijdering], dan het ww. verwijderen ‘ontwijken, mijden’ in begosten (‘begonnen’) ... van hem te verwyderen, zyn gezelschap te schuwen [1642; WNT]; nnl. verwijderen ‘wijder maken’ in (over bloedvaten) zal de Lugt ... de Vaten opspannen en verwijderen [1757; WNT], ‘op grotere afstand plaatsen, weg doen gaan’ in om my van u te verwyderen [1785; WNT], zich verwijderen ‘vertrekken, verdwijnen’ in Laaten wy ons van dit tooneel der smarte verwyderen [1785; WNT], verwijderen ‘doen vertrekken’ in uit het Bestuur ... te verwyderen [1798; WNT], ‘verplaatsen, wegnemen’ in Om melk- en koffievlekken uit de geweven stoffen te verwijderen ... [1887; WNT], dat een leek de lamp zonder eenige moeite ... verwijderen kan [1908; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub e) van de vergrotende trap wijder van → wijd ‘breed’, mnl. wide ook ‘ver’, zoals ook Hoogduits weit ‘ver’. Verwijderen is letterlijk ‘wijder doen worden, breder maken’ en ‘verder weg maken’, aanvankelijk figuurlijk gebruikt voor een kloof tussen mensen en in de loop van de 18e eeuw ook ruimtelijk ‘op grotere afstand plaatsen’ en ten slotte ‘geheel doen verdwijnen’. Voor de letterlijke betekenis ‘breder maken’ werd van oudsher verwijden gebruikt [1477; Teuth.].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

verwijderen* [op een afstand plaatsen] {1642} afgeleid van wijd in de betekenis ‘ver’, vgl. middelnederlands hem ververren [zich verwijderen], afgeleid van ver- + wijd.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

verwijderen ww., eerst na Kiliaen, maar mnd. vorwīderen naast vorwīden, nhd. erweitern ‘uitbreiden’. — De bet. van het nnl. woord wordt duidelijk door het gebruik van wijd in de bet. van ‘ver’ (reeds mnl. bijw. wîde) en dan staat het woord dus naast mnl. (hem) ververderen naast ververren ‘(zich) verwijderen’ (van Haeringen Suppl. 180).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

verwijderen ww., nog niet bij Kil. Opvallende afl. van wijd in de bet. “ver”. Mnd. vorwîderen = “uitbreiden” evenals vorwiden en nhd. erweitern.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

verwijderen. Deze afl. van wijd in de bet. ‘ver’ is niet meer “opvallend” dan mnl. (hem) ververderen ‘(zich) verwijderen’ (naast gewoner ververren) bij ver: het bijw. wîde is reeds mnl. zeer gewoon in de bet. ‘ver’; vgl. nnl. dial. wijd ‘ver’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

verwijderen* op een afstand plaatsen 1642 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut