Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vertrek - (het weggaan; kamer)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

vertrek zn. ‘het weggaan; kamer’
Mnl. vertrec, o.a. ‘plek om zich terug te trekken, verblijfplaats’ in dat zy huer principael woonste ende vertrec houden in onse voors. stede ‘dat zij hun voornaamste woon-verblijfplaats in onze voornoemde stad hebben’ [1433; MNW], vertreck nemen ‘zich terugtrekken in een overlegkamer’ in Doe nemen de heren ere vertreck umme sich daerop te besprekene ‘toen trokken de heren zich terug om daarover te beraadslagen’ [1443-51; MNW], vertreck ‘het weggaan’ in Ghezonden J. te Bruessele ... upt stic van den vertroecke van den Oosterlinghen ‘gezonden J. naar Brussel, met betrekking tot het weggaan van de oosterlingen’ [1451-60; MNW], vertreccamere ‘kamer om zich terug te trekken voor overleg’ [1465; Haslinghuis], vertreck ‘toevluchtsoord’ in wij hebben alle die vertrecken ende wijken tot onser baten, ende sij en hebben geen vertreck noch wijke ‘wij hebben al die toevluchtsoorden en wijkplaatsen tot onze beschikking, en zij hebben geen toevluchtsoord of wijkplaats’ [1470; MNW]; vnnl. vertreck ‘bijvertrek’ in Op 't vertreck van myn heeren van Brederoedes camer ‘in het vertrek van de kamer van mijn heer Van Brederode’ [1567; iWNT].
Afleiding van vertrekken, in het Middelnederlands ook vaak wederkerend hem vertrecken, in de betekenis ‘weggaan, zich terugtrekken’, afgeleid met het voorvoegsel → ver- (sub a) van → trekken. Uit de betekenis ‘plek om zich terug te trekken’ ontwikkelde zich de specifieke betekenis ‘kamer om zich terug te trekken’. Hieruit ontstond vervolgens enerzijds de algemenere betekenis ‘kamer’ en anderzijds de samenstelling vertrekkamer ‘kamer om zich terug te trekken voor overleg’. Vandaar ook Vlaams vertrek ‘wc’, vergelijk Nederlands retirade ‘toilet’.
Mnl. vertrecken had nog diverse andere betekenissen en betekenisnuances, zoals ‘verslepen’, ook ‘uitstellen’ en ‘vertellen’. In hiervan afgeleide betekenissen is mnl. vertrec al ouder, bijv. in Die hebben dat vertrec gehoert Daer af ‘die hebben daarover het verhaal gehoord’ [1265-70; CG II], dat zoude wi hem doen sonder vertrec ‘dat zouden wij voor hem doen zonder uitstel’ [1300; VMNW].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vertrek* [kamer] {1567} verkort uit middelnederlands vertreckcamerken [kamertje waar men beraadslaagt] {1506} van hem vertrecken [zich terugtrekken].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vertrek znw. o., de bet. ‘kamer’ is eerst nnl. Bij Kiliaen is vertreck ‘plaats, waar een leger zich veilig in terugtrekken kan’, vandaar ‘plaats waar men zich terugtrekt’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vertrek (kamer) znw. o., eerst nnl. Oorspr. “plaats waar men zich terugtrekt”; vgl. Kil. vertreck “locus quo in tutum se recipit exercitus”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vertrek o., waarin men zich terugtrekt.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

1vertrek s.nw.
1. Handeling van weg te gaan. 2. Kamer, lokaal. 3. Verhuising.
Uit Ndl. vertrek (Mnl. vertrec in bet. 1, 1567 in bet. 2, 1582 in bet. 3).

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vertrek (kamer): de ruimte waarin men weg-trekt zich terugtrekt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vertrek ‘kamer’ -> Duits dialect Vertreck ‘kamer, woning’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vertrek* kamer 1567 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut