Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verschieten - (schrikken)

Etymologische (standaard)werken

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

verschieten

Verschieten is letterlijk: al schietende opmaken. Men zegt: hij heeft al zijn kruit verschoten. Ook is verschieten: snel van plaats veranderen: daar verschiet een ster. Vervolgens wordt verschieten gebruikt voor: verbleken, verflauwen van kleur, oorspronkelijk een schildersterm die betekende dat de dingen die op de achtergrond geschilderd worden door de kleur de indruk geven zich van de toeschouwer verwijderd te hebben. Men bezigt nog de zegswijze van kleur verschieten voor: verbleken, hevig schrikken. In bepaalde kringen laat men de toevoeging van kleur weg en zegt: hij verschoot voor: hij schrok. Mooi Nederlands is dit evenmin als het gebruik van verschieten in de betekenis: voorschieten. In ’t verschiet wil zeggen: in de verte en vandaar: in de toekomst.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

verschieten ono.w.(schrikken), = opschieten van schrik.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

verschie’ten (verschoot, is verschoten), uitsteken (deel van een kledingstuk). Keek, of d’r onderjurk geen show maakte. Of haar onderrok niet verschoot, zoals dat heet wanneer ’t te zien kwam (Cairo 1981c: 381.) - Etym.: AN v. (gezegd van iets met een kleur) = onbedoeld en spontaan van kleur veranderen, SN verleppen*.

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1295. Hij heeft al zijn kruit verschoten,

d.w.z. hij heeft al zijne krachten verbruikt, verspild; eene sedert de 17de eeuw voorkomende uitdrukking; zie Winschooten, 128; Hooft, Ged. I, 286 (in eig. zin), en vgl. Halma, 293: Hij heeft al zijn kruid verschoten, alle zijne kragten gespild, il a consumé toutes ses forces. Synoniem is de uitdr. al zijne pijlen zijn verschoten, hij weet niets meer te zeggen (Van Dale), hij heeft zijn laatste bom afgeschoten (Harreb. III, CXV); zijn laatste patronen verschieten (Maasbode, 30 Jan. 1914, avondbl. p. 5 k. 2). Ook in het Friesch: hy het syn krûd of syn pylken forsketten; in het hd. sein Pulver oder seine Bolzen verschossen haben; eng. to have shot one's bolt; fr. avoir épuisé son carquois (pijlkoker). In Antw. hij heeft al zijn poeder verschoten (Joos, 98).(Aanv.) Vgl. fr. avoir tiré sa dernière cartouche.

1295. Hij heeft al zijn kruit verschoten,

d.w.z. hij heeft al zijne krachten verbruikt, verspild; eene sedert de 17de eeuw voorkomende uitdrukking; zie Winschooten, 128; Hooft, Ged. I, 286 (in eig. zin), en vgl. Halma, 293: Hij heeft al zijn kruid verschoten, alle zijne kragten gespild, il a consumé toutes ses forces. Synoniem is de uitdr. al zijne pijlen zijn verschoten, hij weet niets meer te zeggen (Van Dale), hij heeft zijn laatste bom afgeschoten (Harreb. III, CXV); zijn laatste patronen verschieten (Maasbode, 30 Jan. 1914, avondbl. p. 5 k. 2). Ook in het Friesch: hy het syn krûd of syn pylken forsketten; in het hd. sein Pulver oder seine Bolzen verschossen haben; eng. to have shot one's bolt; fr. avoir épuisé son carquois (pijlkoker). In Antw. hij heeft al zijn poeder verschoten (Joos, 98).(Aanv.) Vgl. fr. avoir tiré sa dernière cartouche.

1821. Hij heeft al zijne pijlen verschoten,

d.w.z. hij heeft al zijne krachten verbruikt, hij weet niets meer te zeggen. Zie Tuinman II, 120: Men moet al zyn pylen niet 's evens verschieten. Die dat doen, zyn daar na weerloos; Halma, 503: Al zijne pijlen zijn verschooten, hij heeft alle zijne redenen bijgebragt, il a dit ce qu'il avoit à dire, il ne sauroit rien dire davantage, il est au bout de son rollet; Sewel, 655: Al zyn pylen zyn verschooten, hij heeft al zyn gal uitgebraakt. Vgl. Ndl. Wdb. XII, 1614; no. 1295 en het fri.: hy het wol pillen op 'e koker, hij is kundig en welbespraakt; hy het syn pylken forsketten, zijn kruit verschoten.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut