Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verrassen - (overrompelen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

verrassen ww. ‘overrompelen’
Mnl. verrasschen ‘plotseling overrompelen, overvallen’ in Waer dat sake dat een wijf klagede dat sy verrast waer ‘als een vrouw zou klagen dat ze overrompeld was’ [1254; MNW], om dat sij hem soo verrasten ‘omdat zij hem zo hadden overrompeld’ [1285; CG II]; nnl. ‘onverwacht treffen’ in Gy verrast my, ik was op uw komst niet verdagt [1701; Marin NF], ‘verbazen’ in Myn rypaard vond ik hier ook. Dit verraschte my [1784; WNT], ‘onverwacht verblijden’ in ik kom vast by u aan; o hoe zal ik u verrassen [1784; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub e) van het bn.ras 2 ‘snel, krachtig’. De oorspr. betekenis is ‘iemand (te) vlug af zijn’.
Oorspr. had verrassen altijd een negatief effect, namelijk dat van een aanval, overval of overmeestering. Later kwam het aspect ‘onverwachtheid’ steeds centraler te staan en kon een verrassing ook een neutraal of positief effect hebben. Tegenwoordig is een verrassing meestal positief, tenzij een expliciet negatief element wordt toegevoegd, bijv. in een onaangename verrassing.
Mnd. vorrasschen ‘verrassen’; en met ander voorvoegsel (v)nhd. überraschen ‘id.’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

verrassen* [onverwacht treffen, onverwacht verblijden] {1254 in de betekenis ‘overrompelen, listig beroven’; als ‘verblijden’ 1784} middelnederduits vorraschen [iem. te gauw af zijn]; van ras5 [vlug].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

verrassen ww., mnl. verrasschen ‘overvallen, verrassen’, mnd. vorraschen ‘verrassen, overrompelen’, nhd. überraschen. — Afl. van ras 4 en bet. dus eig. ‘iemand te vlug af zijn’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

verrassen ww., mnl. verrasschen “overvallen, verschalken”. = mnd. vorraschen “verrassen, overrompelen”. Vgl. ook nhd. überraschen “id.”. Van ras. Oorspr. = “iemand te gauw af zijn”. Vgl. ndl. (nog slechts archaïstisch) vergauwen “id., bedriegen”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

verrassen o.w., Mnl. verrasschen + Hgd. überraschen = ras overvallen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

verras ww.
Betrap, onverwags te voorskyn kom, oorval.
Uit Ndl. verrassen (al Mnl.), 'n afleiding met ver- 'oorgaan in 'n hoër graad van die toestand of eienskap in die grondwoord genoem' van ras (al Mnl.) 'vinnig, spoedig', so genoem omdat die verraste persoon oorbluf word deur iets wat te vinnig gebeur.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

verras’sen (verraste, heeft verrast), (i.h.b.:) een muzikale hulde brengen met een bazuinkoor*, ter middernacht of ’s morgens vroeg, ter gelegenheid van een bijzondere gebeurtenis of omstandigheid. Gisterenmorgen omstreeks vijf uur in de ochtend werd dhr. Graanoogst verrast met een bazuinkoor* door de manschappen van de politiekapel (DWT 19-3-1981). - Zie ook: verrassing*.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

verras: onverwags genot/leed verskaf; Ndl. verrassen (Mnl. verrasschen, vgl. Hd. überraschen), d.w.s. te ras (gou) vir iemand wees (vgl. dis elkeen se gouigheid).

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Verrassen, van ras =snel; en ver = over (vgl. Vernachten), dus: zich snel over of op iemand werpen; vgl. overvallen, en ’t Hgd. überraschen.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

verrassen* overrompelen 1254 [MNW]

verrassen* onverwacht verblijden 1784 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut