Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verontwaardigd - (gekrenkt, boos)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

verontwaardigd bn. ‘gekrenkt, boos’
Mnl. veronwaerdigt ‘gekrenkt, boos’ bij het werkwoord (hem) veronwaerdigen ‘gekrenkt worden, boos worden’, in van verradenesse niet te veronweerdighen ‘niet gekrenkt te raken door verraad’ [1400-50; MNW], En sal ic op dese dingen niet veronwaerdicht worden? [1477; Delftse Bijbel], Doe die ouders dit hoorden so veronwaerdichden si hem teghen die dochter ‘... werden ze boos op hun dochter’ [1479-1517; MNW-P]; vnnl. verontwaardigd ‘gekrenkt, boos’ [1699; Jacques/Hannot indignabundus] bij het werkwoord verontwaardigen ‘gekrenkt worden, boos worden’ in dat sy daeromme nyet verontwaerdigen ofte miscontentement en hebben ‘dat zij daardoor niet gekrenkt raken of ontevreden zijn’ [1609; WNT].
Verleden deelwoord van het verouderde werkwoord verontwaardigen in de betekenis ‘boos worden’. Dit is een jongere nevenvorm van mnl. en vnnl. veronwaerdigd ‘gekrenkt, boos’ bij veronwaerdigen in de betekenis ‘boos maken, boos worden’, dat is afgeleid met het voorvoegsel → ver- (sub e) van onwaerdich < ouder onwerdich ‘boos, toornig’ (voor de klinkerwisseling -e- > -aa- voor -r- + dentaal, zie → haard), zoals in Die jongheren saghent ende worden onwerdich hier om ‘de discipelen zagen het en werden er boos om’ [1399; MNW-P]. Dit bn. is afgeleid met het achtervoegsel → -ig van het zn. onwerde ‘boosheid, toorn’, zoals in Si sceen oec wel vol hovarde ... ende vol onwarden ‘ze bleek bovendien boordevol hoogmoed en boosheid’ [1300-50; MNW-R]. De betekenis ‘boosheid’ gaat via ‘toorn; verontwaardiging over een verachtelijke daad’ terug op ‘minachting’ in het algemeen, en in die betekenis is onwerde met het ontkennende voorvoegsel → on- afgeleid van mnl. werde ‘aanzien, achting’ < ‘waarde, prijs’, zie verder → waarde. Zonder de tussenstap van een bn. is daarnaast van onwerde het werkwoord veronwerden ‘minachten; boos worden’ afgeleid, zoals reeds in dat manne veruonwerde uomb sin armuode ‘dat men hem zou minachten om zijn armoede’ [1270-90; VMNW], Dit veronwerde ... Die goede paues Constantijn ‘de goede paus Constantijn werd hierover boos’ [1300-25; MNW-R].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

verontwaardigd* [gekrenkt] {1704} van middelnederlands veronwerdigen, ouder veronwerden [verachten, verontwaardigd zijn] {1285} afgeleid van onwert [waardeloos, onaanzienlijk, lelijk, vies, niet in tel, onwaardig].

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

verontwaardigd bnw., het verl. deelw. van Kil. veronweerdighen, mnl. veronwerd(igh)en (eenmaal verontwerden) = mhd. verunwërden, mnd. vorunwërd(ig)en “minachten, boos zijn”, van mnl. onwert (d), mhd. mnd. unwërt “geminacht”, letterlijk “niet waard”. Wsch. heeft lat indignâri “boos zijn” op de bet. invloed gehad. Zie ook verontheiligen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

verontwaardigd. Na mnl. veronwerd(igh)en in pl.v. “(eenmaal verontwerden)” te lezen “(later-mnl. ook al veront-).”

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

verontwaardigd ‘gekrenkt’ -> Fries ferûntweardige ‘gekrenkt’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

verontwaardigd* gekrenkt 1699 [Claes Tw. 12]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal