Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vernuft - (verstand)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

vernuft zn. ‘verstand’
Mnl. vernunft, vernuft ‘verstand, rede, inzicht’ in Wat dat vernuft of die reden begripen can ‘wat het verstand of de rede kan begrijpen’ [ca. 1350; MNW], mit al sijnre menschelike vernufte ‘met al zijn menselijk verstand’ [ca. 1360; MNW], vernunft, rede, verstant [1477; Teuth.].
Ontleend, mogelijk via Middelnederduits vornuft, vornunft, aan Middelhoogduits vernuft, vernunft, Oudhoogduits firnunft, firnumft, fernumst ‘het vernemen, het waarnemen met het verstand’ [9e eeuw; Kluge] (Nieuwhoogduits Vernunft ‘verstand’). Dat woord is een afleiding van het ww. farneman, firneman ‘vernemen, begrijpen’ (Nieuwhoogduits vernehmen), dat zelf gevormd is met het voorvoegsel ver- in de betekenis ‘hierdoor verwijderen of omwenden’, zie → ver-, en nemen ‘pakken, bij zich brengen’, zie → nemen, dus ‘van elders pakken, naar zich toe brengen’. Duits vernehmen ‘vernemen, begrijpen’ is een leenvertaling van Latijn percipere ‘id.’, gevormd uit → per ‘door, door ... heen, langs’ en -cipere, de combinatievorm van capere ‘nemen, grijpen’, verwant met → hebben.
Het woord is wrsch. ontleend aan de mystieke en devote literatuur (FvW, Toll.). De uitgang -ft bewijst de Duitse oorsprong van dit woord, de Nederlandse afleiding van vernemen zou *vernomst zijn, zoals → komst bij komen. Dat woord is in het Oudnederlands inderdaad geattesteerd, in de vorm uarnunst ‘verstand’ [10e eeuw; W.Ps.], in mnl. bn. vernemstich ‘vernuftig, verstandig’ en Limburgs vernemstig, vernistig, vergelijk ohd. firnunstig, mhd. vernunstic.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vernuft [verstand] {vernu(n)ft 1400} < middelhoogduits vernunft, oudhoogduits firnunft, firnumft [het vernemen, verstand], van farneman, firneman (hoogduits vernehmen) [nemen, waarnemen], een vertalende ontlening aan latijn percipere, van per [door] + capere (in samenstellingen -cipere) [nemen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vernuft znw. o., mnl. vernuft, vernunft, vernonft o. v. ‘verstand rede’ < mhd. vernuft, vernunft (ook vernunst, vernust, ohd. fernumest, fernumst; vgl. nhd. vernunft) v. ‘het vernemen, waarnemen, begrijpen, verstand’, vgl. nog mnd. vornunft, vornuft en onfrank, varnunst v. ‘verstand’. — Afl. van onfrank. ohd. farneman, waarvoor zie: vernemen. De overname zal zeker in hoofdzaak door middel van de mystieke literatuur hebben plaatsgehad.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vernuft znw. o., reeds mnl. Evenals Teuth. vernunft “verstand” uit mhd. vernuft, vernunft (naast vernu(n)st; ohd. fernumest, fernumst e.a. vormen, nhd. vernunft) v. “het vernemen, waarnemen, begrijpen, verstand”; minder wsch. uit mnd. vornu(n)ft v. “vernuft, verstand”, dat zelf ook wel uit ’t Hd. zal komen. = onfr. varnunst v. “intellectus”. Bij ohd. onfr. far-nëman (vernemen). Voor de verschillende vormen vgl. bij komst.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

vernuft. Men mag aannemen dat bij de overneming, althans bij de verbreiding van het woord in het Ndl. de mystieke en devote literatuur een groot aandeel heeft gehad. A.C.Bouman Tschr. 42, 110.
Als autochthone -st-formatie bij vernemen oostmnl. verneemstich (in verneemsticheit v. ‘gevoel’) (Teuth. verneemstich ‘sensibilis’), dat als vernemstig, vernumstig ‘schrander, vernuftig’ nog in noordoostel. diall. en het Fri. (fornimstich) bestaat. Misschien zijn deze woorden te beschouwen als – naar vernemen vervormde – afll. bij een znw. = onfr. varnunst.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vernuft o., uit Mhd.-Nhd. vernunft (Ohd. firnunft), van vernehmen = vernemen, begrijpen (z. komst). Vertaling van Lat. percipere, perceptio; vergel. begrip, begrijpen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

vernonf, zn.: verstand. Zoals Ndl. vernuft, Mnl. vernu(n)ft, vernonft < D. Vernunft ‘verstand’, Ohd. firnumft, firnunst, Mhd. vernu(n)ft, vernu(n)st, Mnd. vornu(n)ft, vornumst, afgeleid van verne(h)men, Ohd. farnemen ‘begrijpen’.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

vernuf s.nw.
1. Skerpsinnigheid, talent, behendigheid. 2. Persoon met hierdie eienskappe.
Uit Ndl. vernuft (1531 in bet. 1, 1568 in bet. 2).

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

vernónf verstand (Kerkrade). = hgd. vernunft, nl. vernuft. Abl. ~ vernemstig ↑.
Amkreutz e.a. 291.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

vernuf: skerpsinnigheid, verstand(svermoë), vindingrykheid; Ndl. vernuft (Mnl. vernuft) uit Mhd. vernu(n)ft (Ohd. fernum(e)st, Hd. vernunft), “verstand”; i. d. 17e eeu is ingenieur soms puristies vervang d. vernufteling.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

vernuft (Duits Vernunft)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vernuft (Os. farnuft, voor farnumft), afl. van vernemen = gewaar worden, zien, kennis krijgen; vernuft is dus: kennis, verstand; later meer: scherpzinnig verstand.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vernuft ‘verstand’ -> Fries fernuft ‘verstand, vindingrijkheid’; Deens fornuft ‘verstand’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors fornuft ‘verstand’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds förnuft ‘verstand’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vernuft verstand 1400 [MNW] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal