Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vernielen - (stukmaken, verwoesten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

vernielen ww. ‘stukmaken, verwoesten’
Mnl. in Wurt ooc dese molen ... verbernt oft vernielt ‘wordt ook deze molen verbrand of verwoest’ [1329; MNW], si is al vernielt toten gronde ‘ze is tot op de grond toe afgebroken’ [1340-60; MNW-P], ook van personen ‘ombrengen, in het verderf storten’ omme dat Si die heeren van der stat Vernielen wouden al te samen ‘omdat ze de heren van de stad allemaal wilden ombrengen’ [1432; MNW-R].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub e) van een naamwoord dat in het Middelnederlands is overgeleverd als niel of int niel ‘voorover geworpen, op de grond geworpen’, als in dat hi van sinen orse viel ... ende bleef int niel ligghende int groene gras [1350-1400; MNW-R], so dat soe viel ende lach al niel plat up die erde ‘zodat ze viel en languit op de grond kwam te liggen’ [1440-60; MNW-R]. De oorspr. betekenis van het werkwoord moet dan ‘omverwerpen’ geweest zijn.
Als werkwoord verder alleen mnd. vornelen ‘verwoesten’ en nfri. ferniele. Bij mnl. niel: mnd. nule, nūl, nugel, nigel ‘voorovergebogen’; ofri. *niwul ‘bodemloos’ (zie Boutkan/Siebinga, 288-289); oe. nī(h)ol, nē(ow)ol ‘voorovergebogen, nedergeworpen; diepgelegen’; < pgm. *nihw-ela-, (met grammatische wisseling) *nigw-ela-.
Wrsch. gaat pgm. *nihwela- terug op een afleiding pie. *ni-kwe-ló- van *ni ‘onder’, zie → neer.
Lit.: S. Schaffner (1996), ‘Zu Wortbildung und Etymologie von altenglisch nihol, nīowol und lateinisch procul’, in: Münchener Studien zur Sprachwissenschaft 56, 131-171

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vernielen* [stukmaken] {vernielen, verneelen [verderven, ombrengen] 1329} middelnederduits vorn(i)elen, oostfries vernulen, van middelnederlands niel [voorover op de grond geworpen], middelnederduits nigel, nugel, oudengels nihol, neowel [voorover]; buiten het germ. oudkerkslavisch nicĭ [voorover], oudindisch nīca- [laag].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vernielen ww., mnl. vernielen ‘vernietigen, verwoesten, doden, breken’ mnd. vornēlen, -nielen, -nīlen ‘vernielen, verkleinen’ is afgeleid van niel ‘voorover’, oe. nihol, niol ‘voorover, steil, diep’, waarnaast met gramm. wiss. niwel, niwol, neowel, neowol id. vgl. mnd. nigel en nugel, nule ‘voorover’ (nnd. nüel = veluws nuel ‘ondersteboven’, W. de Vries, Ts 43, 1924, 131). Grondvorm germ. *nihwa-: nigwa vgl. oi. nīca ‘naar beneden’, osl. nicĭ ‘voorover’ (IEW 312-3), afl. van *en ‘in’, waarvoor zie: in en neder.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vernielen ww., mnl. vernielen “vernietigen, verwoesten, dooden, breken”. Met de oorspr. bet. “neergooien” van mnl. (zeldzaam) niel “voorover” = ags. nihol (Ep.), niol “id., steil, diep”, waarnaast met gramm. wechsel niwel, -ol, neowel, -ol “id.”. Het Mnd. kent nigel en nugel, nule “voorover” (nnd. nüel) — de vormen met u blijkbaar uit germ. *niχ(w)ul(i)a- of *niʒwaxlia- > *niw(ax)lia- — en ’t ww. vor-nêlen, -nielen, -nîlen “vernielen, verkleinen”. Aan al deze vormen ligt idg. *nigo- (> germ. *niχwa-, *ni(ʒ)wa-) ten grondslag, verwant met neder en op de quantiteit van de i na identisch met obg. nicĭ “voorover”, oi. nîca- “laag”; onzeker is de verdere combinatie met arm. nkʿołim “ik kwijn, verzwak”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

vernielen. Ndd. nüel = Vel. nuel ‘ondersteboven’. W.de Vries Tschr. 43, 131.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vernielen o.w., Mnl. id. + Oostfri. vernulen: denom. van Mnl. niel = ter neder + Mndd. nigel, nugel (Ndd. nul) = voorover, Ags. nihol, neowol = voorover: een afl. van ni- besproken bij nest + Skr. nīcas = laag, Osl. nicĭ = voorover.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

verniel ww.
1. Breek, beskadig. 2. Ooreis, nie reg behandel nie.
Uit Ndl. vernielen (al Mnl. in bet. 1, 1550 in bet. 2). Reeds by Van Riebeeck (1651 - 1662) in die vorm vernielen. Eerste optekening in Afr. by Changuion (1844) in die vorm vernielen.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

verniel: beskadig, breek; verwoes, vernietig; Ndl. vernielen (Mnl. vernielen, ouer bet. “neergooi”, hou verb. m. Mnl. niel, “vooroor”), by vRieb is Doman kwaad vir Eva en wil hy haar vernielen, “beskuldig? doodmaak”?

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vernielen, van ’t Mnl. niel = ter neder, omver, onderste boven, van ni = neer; zie NestAls een bewijs, dat onze dialecten nog belangrijke taalschatten uit overoude tijden bewaren, wijs ik hier op het woord nuul (dialect van Renswoude, Geld. Vallei), dat onderste boven beteekent, b.v. een kopje nuul leggen. Zie ook Steil, Tonder.. Vernielen w.d.z.: wegmaken door omver werpen, en bij uitbreiding: stuk maken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vernielen ‘stukmaken’ -> Fries ferniele ‘stukmaken’; Duits dialect vernielen, vernilen, nilen ‘vernietigen, bederven; aankunnen, vatten’; Zweeds † förnila ‘stukmaken’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vernielen* stukmaken 1329 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut