Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

vergeten - (uit het geheugen verliezen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

vergeten ww. ‘uit het geheugen verliezen’
Onl. fargetan ‘niet meer denken aan’ in that ... ne fargetin folk min ‘opdat mijn volkeren het niet vergeten’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. vergeten, vergheten ‘vergeten, niet denken aan’ in Die goede man vergat sinen rouwe ‘... dacht niet meer aan zijn verdriet’ [1340-60; MNW-R], hebdi minen namen vergeten? ‘bent u mijn naam vergeten?’ [1350-1400; MNW-R]; vnnl. vergheten ‘achterlaten, laten liggen’ in (bij het oogsten) eenen scoof inden acker vergheten [1526; WNT], vergheten ‘niet denken aan, uit het geheugen verliezen’ [1599; Kil.], ‘nalaten, niet uitvoeren’ in Dat jck mijn plicht ... heb vergeten [1607; WNT], ook wederkerend ‘de controle over zichzelf verliezen’ in dat ... een mensch hem zelf vergheet [1610; WNT], vergeten ‘overslaan, over het hoofd zien’ in (in een testament) Wie datter is bedacht, en wie vergeten is [1630; WNT]; nnl. vergeten ‘over het hoofd zien, niets doen aan’ in Hoe lang, o Heer ...! Vergeet Gij mijnen jammerstaat? [1773; WNT].
Afleiding met het voorvoegsel → ver- (sub a) van het in het Nederlands niet meer als simplex geattesteerd werkwoord *getan ‘krijgen’, dus ‘(uit het geheugen) wegkrijgen, kwijtraken’.
Os. fargetan; ohd. firgezzan (nhd. vergessen); ofri. urjeta, forjeta (nfri. ferjitte); oe. forgietan (ne. forget); < pgm. *-getan- ‘krijgen’. Zonder voorvoegsel alleen on. geta ‘verkrijgen’ (nde. gide ‘zin hebben in; de moeite nemen om’), vanwaar door ontlening me. geten > ne. get ‘id.’ Met een ander voorvoegsel Got. bigitan ‘vinden, krijgen’.
Pgm. *getan- gaat terug op de wortel pie. *ghed- ‘pakken’ (LIV 194). De nasaalpresensstam *ghn(e)d- van deze wortel heeft geleid tot: pgm. *-ginnan- (zie → beginnen, met een betekenisontwikkeling als in aanvangen); Latijn (pre-)hendere ‘grijpen, pakken’ (zie ook → prijs en → impresario); Grieks khandánein ‘pakken, omvatten’; Oudiers ro-geinn ‘plaatsvinden’; Albanees gjen ‘aantreffen’. Zie ook → gissen.
vergeet-mij-niet zn. ‘plantje van het geslacht Myosotis’. Vnnl. gamanderkene, vergeet mi niet ‘ereprijs’ [1546; WNT]; nnl. een tuiltje vergeet-mij-nietjes [1839; WNT]. Leenvertaling van Hoogduits Vergissmeinnicht ‘vergeet mij niet’ [15e eeuw; Kluge], zelf mogelijk een vertaling van Oudfrans ne m'oubliez mye ‘id.’ (OED). Naam van verschillende bloemetjes van het geslacht Myosotis, eerder, nog in dialecten en ook in andere talen, eveneens van de gewone ereprijs (Veronica chamaedrys). De naam berust wrsch. op het volksgeloof dat wie het bloemetje of de wortel van het plantje bij zich droeg, door de geliefde niet vergeten zou worden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

vergeten* [niet meer weten] {oudnederlands fargetan 901-1000, middelnederlands vergeten} oudsaksisch fargetan, oudhoogduits firgezzan, oudengels forgietan, van ver- + een ww. voor krijgen, beetpakken, vgl. oudnoors geta, oudengels begi(e)tan (engels to get), gotisch bigitan [krijgen]; buiten het germ. latijn prehendere [grijpen, vasthouden], grieks chandanein [bevatten] + ver- met negatieve betekenis, bv. ‘verwennen, verspreken’; het ww. betekent dus ‘niet krijgen, kwijtraken’ vergeten.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

vergeten ww., mnl. verghēten, onfrank. fargetan, os. fargetan, ohd. firgeʒʒan, irgeʒʒan (nhd. vergessen), ofri. urieta, oe. forgietan (ne. forget). — Afl. van germ. *gětan, vgl. on. geta ‘verschaffen, verkrijgen’ (zie verder: gissen). — Idg. wt. *ghe(n)d ‘vatten, aanvatten’, vgl. lat. prae-hendo ‘grijp’, praeda (< *prae-heda) ‘buit’, hedera ‘klimop’ (eig. de zich vastgrijpende), gr. chandánō ‘gaap open, grijp’, osl. gadati ‘raden’, žedati ‘erlangen’, lit. godùs ‘hebzuchtig’ (IEW 437-438).

Wisselvorm van *ghed kan *ket zijn, waartoe hand behoort (vgl. Vendryes MSL 18, 1914, 310).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

vergeten ww., mnl. verghēten, onfr. far-gëtan, ohd. fir- (ir-)gëʒʒan (nhd. vergessen), os. far-gëtan, ofri. ûr-iëta, ags. for-gietan (eng. to forget) “vergeten”. Voor het simplex en een ander compositum zie gissen. Van de idg. basis ghed- (ook met nasaleering ghend-) “krijgen, grijpen”, waarvan ook kymr. genni “contineri, comprehendi, capi”, (misschien ook met idg. d-n ier. gataim “ik neem weg, steel”, nier. goidim), lat. hedera “klimop”, prehendo “ik grijp”, gr. khandánō (fut. kheísomai) “ik bevat”, ksl. gadati “vermoeden”, russ. gadáť “raden” (voor de bet. vgl. gissen en on. gëta v. “vermoeden”), lit. pa-si-gendù “ik verlang”, lett. g'ëdu (*gendu) “ik vermoed”, alb. g'eń, g'ɛ̑ń “ik vind”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

vergeten. Lit. pa-si-gendù niettegenstaande de g- (zie bij hert Suppl. laatste alin.) wegens de bet. eerder met obg. žęždǫ, žędati ‘dorst hebben, begeren’ in ander verband (zie WP. I, 673).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

vergeten o.w., Mnl. vergheten, Onfra., Os. fargetan + Ohd. firgeʒʒan (Mhd. vergeʒʒen, Nhd. vergessen), Ags. forgitan (Eng. to forget), Ofri. úrieta = uit het bereik verliezen: saamgest. met *geten, Os. getan = bereiken + Ohd. bigeʒʒan, Ags. gitan (Eng. to get), On. geta, Go. gitan + Gr. khandánein, Lat. pre-hendere = nemen, We.. genni = bevat zijn, Osl. gadati, Lit. -gendu = vermoeden.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

vergete (ww.) vergeten; Sermoen euver de Weurd (18e eeuw) vergaite, Aajdnederlands fargetan <901-1000>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

vergeet ww.
1. Uit die geheue verloor. 2. Versuim om saam te bring, of nalatig wees. 3. Nie meer bewus wees van iets nie. 4. Jou te buite gaan sodat jy nie meer bewus is van wat jy doen nie.
Uit Ndl. vergeten (Mnl. vergheten in bet. 1 - 3, 1516 in bet. 4).
D. vergessen (9de eeu), Eng. forget (888).

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Vergeten, van den Germ. wt. get (Idg. ghed) = verkrijgen, bereiken, grijpen, vatten (vgl. het verwante gissen). Vergeten is dus: uit het bereik weggaan, n.1. van ’t geheugen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

vergeten ‘niet meer weten’ -> Deens forglemme ‘niet meer weten, verzuimen te doen’ (uit Nederlands of Nederduits); Deens † forgætte ‘niet meer weten, achterlaten’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds förgäta ‘niet meer weten’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands verget, fogēt, frugēt, voorget ‘niet meer weten’ (uit Nederlands of Engels); Berbice-Nederlands frugete, furgete ‘niet meer weten’; Sranantongo frigiti ‘niet meer weten’; Aucaans fegeete ‘niet meer weten’; Saramakkaans fèèketè ‘niet meer weten’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

vergeten* niet meer weten 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal