Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

verdoemenis - (eeuwige veroordeling)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

verdoemen ww. ‘naar de hel zenden, vervloeken’
Mnl. verdumen ‘veroordelen, vervloeken’ [1240; Bern.], verdoemen, verdommen, verdumen ‘veroordelen, verdoemen’ in sunden ... daer si omme souden werden verdoemt ‘zonden waarvoor zij zouden worden veroordeeld’ [1276-1300; VMNW], dat hie verdumpt ware ‘dat hij veroordeeld was’ [1285; VMNW], dat God ... mi niet verdommen sal [eind 15e eeuw; MNW]; vnnl. verdoemen, verdommen ‘veroordelen, vervloeken’ in eeuwich verdommen ‘voor eeuwig vervloeken’ [1558; WNT], ‘afkeuren, veroordelen’ in (over een politieke moord) De party van A. verdoemde het [1638; WNT]; nnl. het verdoemen, verdommen ‘weigeren, vertikken’ in Dat verdoem ik [1810; WNT], Hij verdomt het te doen [1872; WNT], verdommen ‘(kunnen) schelen’ in 't kan me ook niks meer verdommen [1899; WNT].
Gevormd met het voorvoegsel → ver- dat aangeeft dat de door het grondwoord genoemde werking negatieve gevolgen heeft voor het object en het ww.doemen ‘veroordelen’; verdoemen is dus ‘door veroordelen doen ondergaan’. Uit de betekenis ‘veroordelen, afkeuren’ is in de 19e eeuw de betekenis ‘weigeren, vertikken’ ontstaan. De eveneens in de 19e eeuw ontstane betekenis ‘(kunnen) schelen’ moet zich ontwikkeld hebben uit ‘het maakt niet uit of (men) daarvoor wordt verdoemd’. Deze betekenissen hebben beide de spreektalige variant verdommen aangenomen, die bij de algemenere betekenis ‘veroordelen, vervloeken’ verdwenen is.
Verdommen is een vorm met verkorting van de klinker voor -m, zoals vooral in dialecten en spreektaal vaker voorkomt, bijv. bloem > blom, *ie-mer > immer, mnl. jamer > jammer, komen > kommen (Schönfeld, par. 31).
verdoemenis zn. ‘helse straf’. Mnl. verdumnisse ‘veroordeling, vervloeking, schande’ [1240; Bern.], verdoemenesse ‘helse straf’ in Hewelike verdoemennesse ‘eeuwige verdoemenis’ [1285; VMNW], ‘verderf, ellende’ in noint man in meerre verdoemenesse ne staerf ‘nooit stierf iemand in groter ellende’ [1300-25; MNW-R]; nnl. verdommenis in de vaste verbindingen loop naar de verdommenis ‘loop naar de hel’ [1871; WNT] en naar de verdommenis gaan of helpen ‘te gronde gaan of richten’ in je dacht dat je na de verdommenis ging [1900; WNT], net zoo lang tot ze je na de verdommenis hebben geholpen [1906; WNT]. Afleiding met het achtervoegsel → -nis van verdoemen. De eufemistische spreektalige vorm verdommenis is thans beperkt tot het emotionele gebruik, zoals in de drie laatste attestaties. ♦ verdomd bn. ‘vervelend, verwenst’, bw. ‘zeer, erg’. Mnl. verdoemt ‘vervloekt, afschuwelijk’ in Dinganc ... es so inge ende so verdoemt ‘de ingang is zo smal en vreselijk’ [ca. 1350; MNW]; vnnl. verdoemd ‘vervloekt, verwenst, afschuwelijk’ in dese verdoemde Calvinisten, dese vermaledijde Guesen [1569; WNT]; nnl. verdomd ‘id.’ in dat verdomde paardenvolk [1896; WNT], als bw. ‘vreselijk’ in een verdomd geestige naam [1901; WNT], ook als tussenwerpsel, bijv. in “Verdomd nog 'an toe!” riep hij uit [1909; WNT]. Verl.deelw. van → verdoemen. In de 19e eeuw werd de vorm verdoemd verdrongen door de variant verdomd. ♦ verdomme tw. krachtterm die hevige emoties uitdrukt. Nnl. Laat me gaan! Ik ben toch verdomme m'n eigen baas! [1892; Groene Amsterdammer], (tegen een paard) hort! vooruit ... verdomme, vort! [1900; Groene Amsterdammer], ik heb toch al geen leven, verdomme, ik ... [1909; WNT], 't duurt verdomme nog vier uur! [1920; Archief Eemland]. Verkorting van de krachtterm → godverdomme.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

verdoemenis ‘eeuwige veroordeling’ -> Negerhollands verdoemnis, verdumnis ‘eeuwige veroordeling’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

verdoemenis* eeuwige veroordeling 1285 [CG Rijmb.]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal